Ko e Fakaʻauʻau Lahi ʻo e Hisitōlia: Tāniela vahe 2 pea mo e 7 • tonga • ~10 min
Talitali fiefia, ʻa e ngaahi kaumeʻa ʻofeina, ki ha toe fakataha fakafiefia ʻi heʻetau ako ki he Folofola ʻa e ʻOtua! ʻI he ʻaho ní, ʻoku tau toutou hū ki ha taha ʻo e ngaahi potu fakapaleʻanga fakalotu mahuʻinga taha ʻi he Tohi Tapú, ʻa ia ʻoku fakahā ai ʻa e ʻilo ki muʻa lahi ʻa e ʻOtua mo Hono pule kakato ki he hisitōlia ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá. Kuo ke ʻosi ʻamanaki pē ʻoku ʻi ai ha palani lahi ʻi mui ʻi he tuʻu hake mo e tō hifo ʻo e ngaahi puleʻangá? ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he tohi ʻa Tanielá ʻoku ʻi ai, ʻo fakahā mai ha vakai fakalukufua ki he ngaahi puleʻanga fakamaama mo e puleʻanga nāunauʻia, taʻengata ʻa ia te ne ikunaʻi fakaʻosi kinautolu kotoa. Ko ʻeni ʻoku ʻikai ko ha hisitōlia motuʻa pē; ko ha pōpoaki loloto ia ʻo e ʻamanaki lelei mo e fakapapau kiate kitautolu he ʻahó ni, ʻo fakamanatu mai kiate kitautolu ʻoku ʻi he taloni ʻa e ʻOtua.
ʻOku kamata ʻetau fonongá ʻi Pāpilone, mo e Tuʻi ko Nepukanesa, ʻa ia naʻe hoko kiate ia ha mōmoe fakamamahi naʻe fakatupu loto-moʻua lahi kiate ia. Ko e ʻOtua, ʻi Hono poto taʻe ngata, naʻe fili ke fakahā ki he tuʻi pēkani ko ʻeni ha fakalukufua lahi ʻo e hisitōlia ʻo e kahaʻú. Ko Taniela pē, ʻo fakamālohia ʻe he ʻOtua, naʻe lava ke ne fakahā ʻa e mōmoe mo hono ʻuhingá. Tau vakai ki he mōmoe tonu:
Taniela 2:31-35: "ʻA koe, ʻe tuʻi, naʻa ke sio, pea vakai, ko ha ʻīmisi lahi. Ko e ʻīmisi lahi ni, ko hono ngingila naʻe fakaʻofoʻofa, naʻe tuʻu ʻi ho ʻao; pea ko hono fōtunga naʻe fakamanavahē. Ko e ʻulu ʻo e ʻīmisi ni naʻe koula lelei, ko hono fatafata mo hono ongo nima naʻe siliva, ko hono kete mo hono ongo ʻulutaʻata naʻe palasa, ko hono ongo vaʻe naʻe ukamea, ko hono ongo vaʻe naʻe konga ukamea pea konga ʻumea. Naʻa ke sio ʻo aʻu ki he tuʻusi ha maka taʻe nima, ʻo ne taaʻi ʻa e ʻīmisi ʻi hono ongo vaʻe naʻe ukamea mo e ʻumea, ʻo ne fakaʻosiʻosi ia. Pea naʻe toki fakaʻosiʻosi fakataha ʻa e ukamea, ko e ʻumea, ko e palasa, ko e siliva, mo e koula, ʻo hoko ia ʻo hangē ko e kafu ʻo e ngaahi falekai ʻo e faʻahitaʻu māfana; pea naʻe ʻave ia ʻe he matangi, ʻo ʻikai maʻu ha potu ki ai: pea ko e maka naʻe taaʻi ʻa e ʻīmisi naʻe hoko ia ko ha moʻunga lahi, ʻo ne fakafonu ʻa māmani katoa."
Fakaʻuta atu ki he fakatahaʻangá! Ko ha ʻīmisi lahi, ngingila mo fakamanavahē, naʻe ngaohi ʻaki ʻa e ngaahi ukamea kehekehe. Mei he ʻulu koulá, ʻoku hifo ia ʻi he silivá, palasá, mo e ukameá, ʻo ngata ʻi he ongo vaʻe ukamea kuo fakafefiofi mo e ʻumeá. Pea toki hoko mai ha maka, ʻoku ʻikai tuʻusi ʻe he nima ʻo e tangatá, ʻo ne taaʻi ʻa e ʻīmisí ʻi hono konga vaivai tahá, ʻo ne fakaʻosiʻosi kakato ia. Pea toki tupu ʻa e maká ʻo fakafonu ʻa māmani katoa. Ko ha vīsone fakalotomāfana ē! ʻOku lea ia ki he mālohí, hono hifo hifó, mo e fakaʻauha fakaʻosí ʻi he nima ʻo ha mālohi fakalangi.
Ko Taniela, ʻo fakamānavaʻi ʻe he ʻOtua, naʻá ne toki fakahā ʻa e ʻuhinga ʻo e vīsone fakaofo ko ʻení.
Taniela 2:36-43: "Ko eni ʻa e mōmoe; pea te mau tala hono fakamatala ki he tuʻi. ʻA koe, ʻe tuʻi, ko e tuʻi ʻo e ngaahi tuʻi: he kuo foaki atu ʻe he ʻOtua ʻo e langi kiate koe ha puleʻanga, mo e mālohi, mo e ivi, mo e nāunau. Pea ko e potu kotoa pē ʻoku nofo ai ʻa e fānau ʻa e tangata, ko e fanga manu ʻo e ngoue mo e fanga manupuna ʻo e ʻatā kuo foaki ʻe ia ki ho nimá, pea kuo ne fakatupu koe ke ke puleʻi kinautolu kotoa pē. Ko koe ʻa e ʻulu koula ko ʻeni. Pea hili ko koe ʻe tuʻu hake ha puleʻanga kehe ʻoku siʻi hifo ʻiate koe, pea mo ha puleʻanga hono tolu ʻo e palasa, ʻa ia te ne puleʻi ʻa māmani kotoa. Pea ko e puleʻanga hono fā ʻe mālohi ia ʻo hangē ko e ukamea: he ko e ukamea ʻoku ne fakaʻosiʻosi mo fakavaivaiʻi ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē: pea hangē ko e ukamea ʻoku ne fakaʻosiʻosi ʻa e ngaahi meʻa ni kotoa, te ne fakaʻosiʻosi mo fakaʻuliʻuli. Pea ko ia naʻa ke sio ki he ongo vaʻe mo e ongo louhiʻi vaʻe, konga ʻumea ʻa e tufunga ʻumea, mo e konga ukamea, ʻe vahevahe ʻa e puleʻanga; ka ʻe ʻi ai ʻa e mālohi ʻo e ukamea, koeʻuhi ko ia naʻa ke sio ki he ukamea kuo fakafefiofi mo e ʻumea palapala. Pea hangē ko e ongo louhiʻi vaʻe naʻe konga ukamea, mo e konga ʻumea, pehē ʻe konga mālohi ʻa e puleʻanga, pea konga motumotuʻa. Pea ko ia naʻa ke sio ki he ukamea kuo fakafefiofi mo e ʻumea palapala, te nau fakafefiofi kinautolu mo e hako ʻo e tangata: ka ʻe ʻikai te nau pipiki ʻiate kinautolu, ʻo hangē ko e ukamea ʻoku ʻikai fakafefiofi mo e ʻumea."
ʻI heni, ʻoku fakahaaʻi mahino ʻe Taniela ko e puleʻanga ʻo Nepukanesa, ko Pāpilone, ko e ʻulu koula ia. ʻOku fakamoʻoniʻi ʻe he hisitōlia ʻa e fepouliaki: hili ʻa Pāpilone naʻe hoko mai ʻa e Puleʻanga Mītia-Pēsia (siliva), pea hili ia ko Kalisi (palasa), pea fakaʻosi ko Loma (ukamea). Ko e ongo vaʻe ukamea mo e ʻumea ʻoku fakafofongaʻi ai ʻa e ngaahi puleʻanga vahevahe ʻo ʻIulope naʻe hoko hili ʻa e tō hifo ʻo e Puleʻanga Loma, ko ha vahevahe ʻoku kei hokohoko mai ʻo aʻu mai ki he ʻahó ni. Neongo ʻa e ngaahi feinga ʻa e tangatá ke fakatahaʻi kinautolu, ka kuo nau kei nofo vahevahe pē, ʻo hangē pē ko e ukamea mo e ʻumea ʻoku ʻikai lava ke fakafefiofi moʻoni. Ko e kikite ko ʻeni, naʻe foaki mai ʻi he ngaahi senituli ki muʻa pea toki hoko ʻa e ngaahi meʻa ni, ʻoku tuʻu ia ko ha fakamoʻoni mālohi ʻo e ʻilo kotoa ʻa e ʻOtua.
Ka ko e konga mālohi taha ʻo e kikité, ko e puleʻanga fakaʻosí—ʻoku ʻikai ngaohi ʻe he tangatá, ka ko e fakalangi:
Taniela 2:44-45: "Pea ʻi he ngaahi ʻaho ʻo e ngaahi tuʻi ni ʻe fokotuʻu ʻe he ʻOtua ʻo e langi ha puleʻanga, ʻa ia ʻe ʻikai te ne fakaʻauha ʻaupito: pea ʻe ʻikai te ne tuku ʻa e puleʻanga ki ha kakai kehe, ka te ne fakaʻosiʻosi mo fakaʻauha ʻa e ngaahi puleʻanga ni kotoa, pea te ne tuʻu ʻo taʻengata. Koeʻuhi ko ia naʻa ke sio ki he maka naʻe tuʻusi mei he moʻunga taʻe nima, pea naʻe fakaʻosiʻosi ʻa e ukamea, ko e palasa, ko e ʻumea, ko e siliva, mo e koula, kuo fakahā ʻe he ʻOtua lahi ki he tuʻi ʻa e meʻa ʻe hoko mai ki mui: pea ʻoku moʻoni ʻa e mōmoe, pea ʻoku pau ʻa hono fakamatala."
Ko e "maka kuo tuʻusi taʻe nima" ko ʻeni ʻoku fakafofongaʻi ai ʻa e puleʻanga taʻengata ʻo e ʻOtua. ʻOku kehekehe ia mo e ngaahi puleʻanga fakamaama kotoa pē, ʻa ia ʻoku tuʻu hake mo tō hifo, ka ko Hono puleʻangá ʻe ʻikai ʻaupito te ne fakaʻauha pe foaki ki ha kakai kehe. Te ne fakaʻauha kakato ʻa e ngaahi puleʻanga kehe kotoa pē pea te ne tuʻu ʻo taʻengata. Ko ha fakahaaʻi mālohi ia ko e tatau pē ʻa e lahi ʻo e mālohi ʻo e ngaahi puleʻanga ʻo e tangatá, ʻoku nau fakataimi pē. Ko e pule ʻa e ʻOtua ʻoku taʻengata. ʻOku toe fakahaaʻi ʻe he moʻoni ko ʻeni ʻa e fakahaaʻi ʻa e Sāmē:
Sāme 103:19: "Kuo teuteu ʻe Sihova hono taloni ʻi he langi; pea ʻoku pule hono puleʻanga ki he meʻa kotoa pē."
Ko e moʻoni, ʻoku ʻosi pule ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtua ki he meʻa kotoa pē, pea ʻe hoko mai ha ʻaho ʻe fakatuʻu fakahāhā ai ia ʻi he māmaní. Ko e maká ʻoku ʻikai ko ha fakaʻilonga pē ia ʻo e fakaʻauhá; ko ha fakaʻilonga ia ʻo e fakangofua fakalangi mo e fokotuʻu ʻo ha puleʻanga haohaoa mo māʻoniʻoni.
Ko e kikite ko ʻeni ʻi Tanielá ʻoku maʻu hono fakakakato nāunauʻia ʻi he fokotuʻu fakaʻosi ʻo e puleʻanga ʻo e ʻOtua ʻi he ngataʻanga ʻo e taimí. ʻOku fakahaaʻi mahino ʻe he tohi ʻo e Fakahā ʻa e momeniti ko ʻeni ʻo e ikuná:
Fakahā 11:15: "Pea naʻe ifi ʻe he ʻāngelo hono fitu; pea naʻe ʻi ai ha ngaahi leʻo lahi ʻi he langi, ʻo pehē, Kuo hoko ʻa e ngaahi puleʻanga ʻo e māmani ni ko e ngaahi puleʻanga ʻo hotau ʻEiki, pea mo ʻene Kalaisi; pea te ne pule ʻo taʻengata pea taʻengata."
Ko ha fakahaaʻi fakaofo ē! ʻE hoko mai ʻa e ʻahó ʻe fakavaivaiʻi ai ʻa e ngaahi mālohi fakamaama kotoa pē ki he pule fakatuʻi ʻo e ʻOtua mo ʻEne Kalaisi. Ko eni ʻa e fakakakato ʻo e "maka" ʻo ne fakaʻosiʻosi ʻa e ʻīmisi pea fakafonu ʻa māmani katoa. ʻOku toe fakaʻilongaʻi fakaʻofoʻofa ia ʻi he vīsone ki mui ʻo Tanielá:
Taniela 7:13-14: "Naʻa ku sio ʻi he ngaahi vīsone ʻo e pō, pea vakai, ko ha taha ʻo hangē ko e Foha ʻo e tangata naʻe haʻu mo e ngaahi ʻao ʻo e langi, pea naʻe haʻu ki he Motuʻa ʻo e ngaahi ʻaho, pea naʻa nau ʻomi ia ke ofi ki hono ʻao. Pea naʻe foaki kiate ia ʻa e pule, mo e nāunau, mo ha puleʻanga, koeʻuhi ke tauhi ʻa e kakai kotoa pē, ngaahi puleʻanga, mo e ngaahi lea kiate ia: ko hono pule ko ha pule taʻengata, ʻa ia ʻe ʻikai te ne mole atu, pea ko hono puleʻanga ʻa ia ʻe ʻikai te ne fakaʻauha."
Ko e "Foha ʻo e tangata" ko ʻeni ko Kalaisi, ʻo ne maʻu ha pule taʻengata. ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he vīsone ko ʻeni ʻo ne fakatokangaʻi mai neongo ʻoku fakaʻilongaʻi ʻa e ngaahi puleʻanga ʻo e tangatá ʻe he manakoa, vahevahe, mo e fakaʻauha fakaʻosi, ka ko e puleʻanga ʻo e ʻOtua ʻoku fakaʻilongaʻi ia ʻe he māʻoniʻoni, melino, mo e tuʻu maʻu taʻengata. Ko e tali fakaʻosi ia ki he motumotuʻa ʻo hotau māmaní.
Ko e kikite ʻo Taniela 2 ʻoku ne ʻomi ha vakai fakaofo ki he hisitōlia ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá, mei Pāpilone ki he ngaahi puleʻanga vahevahe ʻo e ʻahó ni, pea ʻoku ne fakahinohinoʻi kitautolu ki he puleʻanga nāunauʻia, taʻengata ʻo e ʻOtua. ʻOku ne fakapapauʻi mai kiate kitautolu ʻo ne fakatokangaʻi mai tatau ai pē ʻa e lahi ʻo e fakaʻauha pe mālohi ʻo e ngaahi puleʻanga fakamaama, ka ko e ʻOtua ʻoku fakaʻosi pule ia. ʻOku fakahoko ʻEne palaní ʻo hangē pē ko ia naʻe kikiteʻi, pea ʻoku fakakakato ia ʻi Hono pule taʻengata. ʻOku ʻomi ʻe heni ha ʻamanaki lelei lahi mo e falala ki Hono Folofola mo Hono ikuna fakaʻosí.
Test your understanding of this lesson.
1. Fakatatau kia Taniela vahe 2, ko e puleʻanga fakamāmani fēfē naʻe fakafofongaʻi ʻe he 'ʻulu koula lelei' ʻi he misi ʻa Nepukanesa?
2. Ko e 'fatafata mo e ongo nima siliva' ʻi he misi ʻa Nepukanesa naʻe fakafofongaʻi ai ʻa e puleʻanga fēfē, ʻa ia naʻe fakamatalaʻi ko e 'siʻi hifo' ʻi he puleʻanga naʻe muʻomuʻa ai?
3. Ko e ʻulungāanga fēfē ʻo e puleʻanga hono fā, ʻa ia naʻe fakafofongaʻi ʻe he 'vaʻe ukamea,' naʻe fakamamafaʻi ʻi he fakamatala ʻa Taniela?
4. Fakatatau ki he lēsoni, ko e hā naʻe fakafofongaʻi ʻe he 'kete mo e ongo ʻūtangata palasa' ʻi he misi ʻa Nepukanesa?
5. Ko e hā ʻa e pōpoaki mahuʻinga ʻoku fakahaaʻi ʻe he fetongi ʻo e ngaahi puleʻanga fakamaama ʻi Taniela 2?
6. Naʻe manatu lelei ʻa Tuʻi Nepukanesa ki heʻene misí ka naʻe fie maʻu ʻa Taniela ke fakamatalaʻi hono ʻuhingá.
7. Ko e 'vaʻe mo e motuʻivaʻe ʻo e ukamea mo e ʻumea' ʻoku fakafofongaʻi ai ha puleʻanga kuo vahevahe tuʻu ai ʻa e ngaahi feinga ke fakatahaʻi ʻe ʻikai lava.