Evangefy

Ko e Fakamatala Kamata ki he Fale Tapu mo e Kikite Taimi

Ko e Veesione 'o Taniela 8: Ko e Sipi Tangata, Kosi, mo e Hōni Si'i • tonga • ~10 min

Ko e Fakamatala Kamata ki he Fale Tapu mo e Kikite Taimi

Ko e Fale Tapú mo e Kikite ʻo e Taimí kuo Fakahā Hifo

Tālie ki heʻetau ako ʻi he tohi ko Tanielá! ʻI heʻetau hokohoko atu ʻetau fononga ʻi he ngaahi vīsone fakaekikité, ʻoku tau aʻu atu ki ha momeniti mahuʻinga ʻi he vahe 8 ʻo Tanielá. Ko e vīsone ko ʻení, ʻoku fonu ʻi he fakaʻilonga, ʻoku ʻikai ngata pē ʻi hono tomuʻa tala ʻo e tuʻu hake mo e tō hifo ʻo e ngaahi puleʻanga fakamaama ka ʻoku ne toe fakahā mai foki ha fakakaukau loloto ʻoku tefito ki he palani taʻengata ʻo e ʻOtuá: ko e fale tapú. He ʻaho ní, te tau tokangataha ki he konga fakaʻosi ʻo e vīsone ʻo Tanielá, ʻa ia ʻoku hoko ai ha fehuʻi fekauʻaki mo e fale tapu kuo fakaʻuliʻi mo ha vahaʻataimi pau ki hono fakamaʻá. ʻOku fakahā mai ai kiate kitautolu ʻa e taha ʻo e ngaahi kikite taimi mahuʻinga taha ʻi he Kotoa ʻo e Folofolá pea ʻoku ne teuteuʻi ʻa e siteisi ki ha mahino lahi ange ki he ngāue ʻa e ʻOtuá ki he faʻahinga ʻo e tangatá.

Ko ha Fehuʻi Fakalotomamahi mo ha Tali Fakaʻotua

Hili hono mamataʻi ʻo e sipi tangata fakaʻilonga, kosi, pea mo e mālohi fakaangaʻanga ʻo e kihiʻi nifo, naʻe fanongo ai ʻa Taniela ki ha talanoa ʻoku ne liliu ʻa e tokangá mei he ngaahi puleʻanga fakamaama ki he ngaahi meʻa fakahēvani. ʻOku fakahā mai ʻe he talanoa ko ʻení ʻa e lahi moʻoni ʻo e vīsoné.

Pea naʻe fanongo ʻeku leʻo ʻo ha tokotaha māʻoniʻoni ʻoku lea, pea naʻe pehē ʻe ha tokotaha māʻoniʻoni ki he tokotaha māʻoniʻoni ko ia naʻe lea, Ko e hā hono fuoloa ʻo e vīsone fekauʻaki mo e feilaulau fakaʻaho, pea mo e angahala fakalielia, ke tuku ʻa e fale tapú mo e kau tau ke malaki ʻi lalo vaʻe?

Taniela 8:13

Fakaʻuta atu ki a Taniela, kuo lōmekina ʻi he ngaahi vīsone ʻo e fepaki mo e fakaʻauha, pea fanongo leva ki he fehuʻi loloto ko ʻení mei ha tokotaha fakahēvani. Ko e fehuʻí ʻoku ʻikai ngata pē ʻi he fuoloa ʻo e "feilaulau fakaʻaho" pe ko e "angahala fakalielia" ka ʻoku fehuʻi makehe pe ko e hā hono fuoloa ʻo e fale tapú mo e kakai ʻo e ʻOtuá ("ko e kau tau") ʻe fakaʻuhingaʻi ki he "malaki ʻi lalo vaʻe." ʻOku ʻuhinga ʻeni ki ha vahaʻataimi ʻo e fakaʻuliʻi pe fakalielia ʻoku fie maʻu ke fakaleleiʻi.

Ko e tali ki he fehuʻi fakavavevave ko ʻení ʻoku foaki leva:

Pea naʻá ne pehē mai kiate au, Ke aʻu ki he ʻaho ʻe ua afe mo e tolu ngeau; pea ʻe fakamaʻa leva ʻa e fale tapú.

Taniela 8:14

Ko e veesi ko ʻení ko e makatuʻunga ia ʻo ʻetau ako he ʻaho ní. ʻOku ne fakahā mai ʻa e kikite ʻaho ʻe 2300, ko ha vahaʻataimi pau ʻi he fakaʻosinga ʻo ia ʻe hoko ai ha meʻa mahuʻinga: "pea ʻe fakamaʻa leva ʻa e fale tapú." Ko e fakamaʻa ko ʻeni ʻo e fale tapú ʻoku ʻikai ko ha meʻa siʻi; ko e tali fakaʻotua ia ki he "angahala fakalielia" mo e "malaki ʻi lalo vaʻe" ʻo e fale tapú mo e kau taú. Ko hono mahinoʻi ko e hā ʻa e fale tapu ko ʻení, pea ko e hā ʻoku kau ai hono fakamaʻá, ʻoku mahuʻinga ia ki hono puke ʻo e palani ʻa e ʻOtuá.

Ko hono Mahinoʻi ʻo e Fale Tapú

ʻI heʻetau lau fekauʻaki mo e "fale tapú" ʻi he Tohi Tapú, ʻe hoko hifo nai hotau ʻatamaí ki he tāpanekale fakamaama naʻe langa ʻe Mōsese pe ko e temipale ʻo Solomoné. Neongo ko e ngaahi fale tapu moʻoni ia, ka ko e fakaʻilonga mo e malumalu ia, ko ha ngaahi tatau fakamaama ʻo ha moʻoni lahi ange. ʻOku fakaʻataʻata lelei ʻe he Fuakava Foʻoú ʻeni:

Ko e ʻuhinga lahi ʻo e ngaahi meʻa kuo tau leaʻakí ko ʻeni ia: ʻOku tau maʻu ha taulaʻeiki lahi pehē, ʻa ia kuo nofo ʻi he nima toʻomataʻu ʻo e taloní ʻo e Fakaʻeiʻeiki ʻi he ngaahi langí;

Ko e faifekau ʻo e fale tapú, pea ʻo e tāpanekale moʻoní, ʻa ia naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí, kae ʻikai ko e tangatá.

Hepelū 8:1-2

He ʻoku fakahinohinoʻi mai kitautolu ʻe he tohi ʻo e Hepeluú ki ha "tāpanekale moʻoni" pe "fale tapu" ʻi hēvani, ʻa ia naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí pē ʻiate Ia, kae ʻikai ko e tangatá. Ko ʻeni ʻa e feituʻu ʻoku faifekau ai ʻa Sīsū, hotau Taulaʻeiki Lahí. Ko e fokotuʻutuʻu ʻo e fale tapu fakamaama, mo hono ngaahi feilaulau mo e ngaahi ngāue, ko ha lēsoni fakaʻotua ia, naʻe faʻu ke akoʻi ai ʻa e faʻahinga ʻo e tangatá fekauʻaki mo e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá pea mo e ngāue ʻa Kalaisí. Naʻá ne tomuʻa fakaʻilongaʻi ʻa e moʻoni fakahēvaní.

Ko ho halá, ʻe ʻOtua, ʻoku ʻi he fale tapú: ko hai ʻa e ʻOtua ʻoku lahi pehē ʻo hange ko hotau ʻOtuá?

Sāme 77:13

ʻOku fakahā fakaʻofoʻofa ʻe he veesi ko ʻeni mei he Sāmé ko e "hala" ʻo e ʻOtuá – Hono ʻulungāanga, Hono ngaahi founga, Hono palani ʻo e fakamoʻuí – ʻoku fakahā ia ʻi he fale tapú. Ko e fakafou ʻi he ngaahi ngāue ʻo e fale tapú, fakamaama mo fakahēvani, ʻoku tau mahinoʻi ai ʻa e founga ʻoku feʻauhi ai ʻa e ʻOtuá mo e angahalá, ʻoku ne foaki ai ʻa e fakamolemolé, pea ʻoku ne fakamaʻa fakaʻosi ai Hono kakai mo Hono ʻunivēsi mei he ʻao mo e ngaahi ola ʻo e koví.

Ko e Fakamaʻa ʻo e Fale Tapu Fakahēvaní

Kapau naʻe fie maʻu ke fakamaʻa ʻa e fale tapu fakamaama ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí, ko ha ngāue fakataʻu (Livitikō 16), ʻoku ʻuhinga ia ʻoku toe maʻu foki ʻe he fale tapu fakahēvaní ha "fakamaʻa" pe ko ha ngāue fakaʻosi ʻo e fakaleleí. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he tohi ʻo e Hepeluú naʻe fakamaʻa ʻa e fale tapu fakamaama ʻaki ʻa e toto ʻo e fanga monumanu, ka ko e fale tapu fakahēvaní ʻoku fie maʻu ha "feilaulau lelei ange":

He naʻe ʻikai hū ʻa Kalaisi ki he ngaahi potu toputapu naʻe ngaohi ʻaki e nima, ʻa ia ko e ngaahi fakaʻilonga ʻo e moʻoní; ka ki hēvani pē ia, ke ne hā mai he ʻao ʻo e ʻOtuá maʻatautolu he taimí ni:

Pea ʻikai ke ne foaki ʻiate ia ʻo lahi, ʻo hangē ko ia ʻoku hū ai ʻa e taulaʻeiki lahi ki he potu toputapú ʻi he taʻu kotoa pē mo e toto ʻo e niʻihi kehé;

He ka pehē, kuo pau ke ne faingataʻaʻia ʻo lahi talu mei he kamataʻanga ʻo e māmaní: ka ko ʻeni ʻi he fakaʻosinga ʻo e māmaní kuo ne hā mai ʻo toʻo atu ʻa e angahalá ʻaki ʻa e feilaulau ʻiate ia pē.

Hepelū 9:24-26

Ko e feilaulau ʻa Sīsū ʻi he kolosí ko ha meʻa naʻe hoko tuʻo taha pē. Kae kehe, ko ʻene ngāue fakafaifekau ʻi he fale tapu fakahēvaní, ʻoku hokohoko atu. Hangē pē ko e ʻAho Fakalelei fakamaama naʻe kau ai ha ngāue fuoloa ʻo e fakamaau mo e fakamaʻa, pehē foki ʻa e "fakamaʻa ʻo e fale tapú" fakahēvani ʻoku ʻuhinga ki ha ngāue fakaʻosi ʻo e fakamaau, ʻa ia ʻoku feʻauhi ai ʻa e ngaahi lekooti ʻo e angahalá pea ʻoku fakamaʻa taʻengata ai ʻa e ʻunivēsi mei he ila ʻo e angahalá. Ko ha konga mahuʻinga ʻeni ʻi he palani ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá, ʻo fakaʻilongaʻi ʻa e fakaʻosinga ʻo e ngāue fakataulaʻeiki ʻa Kalaisí ki muʻa pea Hano foki maí.

Pea ko e ʻuhinga ʻo ʻeni ko ia ia ko e fakalelei ʻo e fuakava foʻou, koeʻuhi ke fakafou ʻi he mate, ki hono fakatauʻatāinaʻi ʻo e ngaahi angahala naʻe ʻi he fuakava ʻuluakí, ke maʻu ʻe kinautolu kuo ui ʻa e talaʻofa ʻo e tofiʻa taʻengatá.

Hepelū 9:15

Ko e ngāue ʻa Kalaisi ʻi he fale tapu fakahēvaní ʻoku ne fakapapauʻi ko kinautolu kotoa ʻoku tali Hono feilaulaú ʻoku nau maʻu ʻa e talaʻofa ʻo e tofiʻa taʻengatá. Ko e fakamaʻa ʻo e fale tapú, ko ia, ʻoku ʻikai ngata pē ia ʻi ha feituʻu fakaesino, ka ko hono fakamoʻoniʻi ʻo e ʻulungāanga ʻo e ʻOtuá mo e fakalelei fakaʻosi ʻo e palopalema ʻo e angahalá.

Ngaahi Fehuʻi Fakalaulauloto

  1. Lau lelei ʻa Taniela 8:13-14. Ko e hā ha ngaahi ongo pe fehuʻi naʻe hoko nai kia Taniela hili ʻene fanongo ki he ʻaho ʻe 2300 mo e fakamaʻa ʻo e fale tapú?
  2. ʻOku fakaloloto fēfē ʻe he Hepelū 8:1-2 hoʻo mahinoʻi ʻo e "fale tapú" ʻoku lave ki ai ʻi he Taniela 8:14? Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e faifekau ʻa Sīsū ʻi ha fale tapu "ʻa ia naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí, kae ʻikai ko e tangatá"?
  3. ʻOku pehē ʻe he Sāme 77:13, "Ko ho halá, ʻe ʻOtua, ʻoku ʻi he fale tapú." ʻI he ngaahi founga fēfē ʻoku fakahā mai ai ʻe he ngaahi ngāue ʻo e fale tapú (fakamaama mo fakahēvani) ʻa e ʻulungāanga ʻo e ʻOtuá pea mo Hono "hala" ʻo e fakamoʻuí?
  4. Ko e hā ʻoku ʻuhinga ki ai ʻa e fakakaukau ʻo ha "fakamaʻa" ʻo e fale tapu fakahēvaní fekauʻaki mo e ngāue fakaʻosi ʻa e ʻOtuá ʻi hono feʻauhi mo e angahalá mo e ngaahi lekooti ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá? (Fakatokangaʻi foki ʻa e Fakahā 20:12 mo e Fakahā 22:12).
  5. ʻOku foaki fēfē kiate koe ʻe hono mahinoʻi ʻo e fale tapu fakahēvaní mo e ngāue fakafaifekau ʻa Kalaisí ʻi ai ha fakapapau fekauʻaki mo hoʻo fakamoʻuí?

Fakaʻosinga

Ko e vīsone ʻo Taniela 8, tautautefito ki he fefakaʻauaki ʻi he ngaahi veesi 13 mo e 14, ʻoku ne fakahā mai kiate kitautolu ha moʻoni loloto: ko ha vahaʻataimi pau ʻo e ʻaho fakaekikite ʻe 2300, ʻo fakaʻosi ʻaki ʻa e fakamaʻa ʻo e fale tapu fakahēvaní. ʻOku ʻikai ngata pē ʻeni ʻi ha fale ka ko e palani fakaʻosi ʻo e ʻOtuá ke feʻauhi mo e angahalá pea fakafoki ʻa e melino ki he ʻunivēsí. Kuo tau sio ko e fale tapú ʻoku tefito ia ki he "hala" ʻo e ʻOtuá (Sāme 77:13) pea ko Kalaisi pē ʻiate ia ʻoku ne faifekau ʻi he fale tapu moʻoni fakahēvaní (Hepelū 8:1-2). Ko e fakamaʻa ko ʻení ʻoku fakaʻilongaʻi ai ha ngāue fakaʻosi ʻo e fakamaau mo e fakalelei, ʻo fakapapauʻi ko kinautolu kotoa ʻoku faitōnungá ʻoku maluʻi taʻengata ʻi he puleʻanga ʻo e ʻOtuá. ʻI heʻetau hoko atu ʻetau ngaahi akó, te tau ʻiloʻi lahi ange fekauʻaki mo e taimi ʻo e kikite ko ʻení pea mo hono mahuʻinga lahi kiate kitautolu he ʻaho ní.

Lesson Quiz

Test your understanding of this lesson.

1. Ko e feituʻu fē hono makeheʻi naʻe ʻi ai ʻa Taniela lolotonga ʻo e vīsone naʻe fakamatalaʻi ʻi Taniela 8, ʻo fakatatau ki he lēsoni?

2. Ko e hā ha ʻulungaanga makehe ʻo e sipitangata naʻe sio ki ai ʻa Taniela ʻi heʻene vīsone, ʻo fakatatau ki he Taniela 8:3?

3. Naʻe fēfē hono fakahangahanga ʻo e ʻuhiki kosi mo e kelekele, ʻo fakatatau ki he Taniela 8:5?

4. Ko e hā naʻe hoko ki he 'nifo lahi' ʻo e ʻuhiki kosi hili ʻene mālohi, ʻo fakatatau ki he Taniela 8:8?

5. ʻO fakatatau ki he Taniela 8:9, mei fē naʻe hā hake ai ʻa e 'nifo siʻi', pea ki he ngaahi feituʻu fē naʻe kamata ai ke hoko ia ʻo lahi?

6. Ko e sipitangata ʻi he vīsone ʻa Taniela naʻe sio ki ai ʻoku tūtuuʻi ki he hihifo, tokelau, mo e tonga.

7. ʻOku fakamamafaʻi ʻe he lēsoni ko e ngaahi moʻoni naʻe fakahā ʻi Taniela 8 ko e ngaahi talanoa motuʻa pē ʻo ʻikai ha mahuʻinga moʻoni ki he ʻaho ní.