Makatu'unga 'o e Kikite: Ko hono 'ilo'i 'o e ngaahi Fakaasiga 'a Taniela • tonga • ~10 min
Talitali fiefia, kaungāme'a 'ofeina, ki ha konga ako mahu'inga 'e taha 'i he'etau ako ki he palani ta'engata 'a e 'Otua! 'Aho ni, te tau kamata ha fononga fakaofo ke mahino'i ha kī mahu'inga ki hono tatangia 'o e kikite 'o e Tohi Tapu: ko e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u. Ko e tefito'i mo'oni ko 'eni 'oku 'ikai ko ha fa'u fakaetangata, ka ko ha fakakaukau kuo lalanga takai 'i he Tohi Tapu kotoa, 'oku mahu'inga ki hono fakatonulea totonu 'o e ngaahi kikite loloto, tautautefito ki he ngaahi kikite 'oku ma'u 'i he tohi ko Taniela. Ke tau fakaava 'etau Ngaahi Tohi Tapu pea kole ki he tataki 'a e Laumālie Mā'oni'oni 'i he'etau ako'i 'a e mo'oni tefito ko 'eni.
'I he taimi 'oku foaki ai 'e he 'Otua 'a e ngaahi vaha'a taimi fakaekikite, 'oku ne ngāue'aki 'i he taimi 'e ni'ihi 'a e lea fakaefaka'ilonga. Hangē ko e sipi 'oku lava ke faka'ilonga'i 'a Sīsū, pe ko e vai 'oku lava ke faka'ilonga'i 'a e kakai, ngaahi pule'anga, mo e ngaahi lea, ko ha "aho" 'oku lava ke faka'ilonga'i ha "ta'u" 'i he ngaahi fakafuofua fakaekikite. 'Oku 'ikai ko ha me'a fakafokafoki pē 'eni; ko ha tefito'i mo'oni ia kuo fakatu'u 'i he Tohi Tapu tonu. Tau vakai ki ha ngaahi sīpinga 'oku faka'aonga'i fakahangatonu ai 'e he 'Otua 'a e faka'ilonga ko 'eni.
Hili hono lau 'o e ngaahi 'aho na'a mou kumi ai 'a e fonua, 'io, ko e 'aho 'e fāngofulu, ko e 'aho taki taha ki ha ta'u, te mou fua ai homou ngaahi angahala, 'io, ko e ta'u 'e fāngofulu, pea te mou 'ilo ai 'eku maumau 'o e tala'ofa.
Numeri 14:34
'I heni, 'oku folofola ai 'a e 'Otua ki he fānau 'a 'Īseli hili 'enau fakafisi ke hū ki he Fonua 'o e Tala'ofa, 'o fakatauele'i 'e he fakamatala kovi 'a e kau asiasi 'e toko hongofulu 'o e toko hongofulu mā ua. Na'e kumi 'e he kau asiasi 'a e fonua 'i he 'aho 'e fāngofulu. Ko ha ola fakahangatonu 'o 'enau ta'etui, na'e fakahā ai 'e he 'Otua ko e 'aho taki taha na'e sivi'i ai 'e he kau asiasi 'a e fonua, 'e fefononga'aki ai 'a e kau 'Isileli 'i he toafa 'i ha ta'u. Ko ha fakahā faka-ʻOtua mātu'aki mahino 'eni 'o e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u 'oku ngāue.
Na'e toe ma'u foki 'e he palōfita ko 'Isikeli ha fakahinohino pau mei he 'Otua 'oku ne fakamālohia 'a e tefito'i mo'oni ko 'eni. Na'e ngāue'aki 'e he 'Otua ha ngāue fakaefaka'ilonga ke fakafofonga'i ha vaha'a taimi lōloa ange, 'o toe tatau ai ha 'aho mo ha ta'u.
Ko koe foki, tokoto ki ho potu hema, 'o 'ai 'a e angahala 'o e fale 'o 'Isileli ki ai: 'o fakatatau ki he lahi 'o e ngaahi 'aho te ke tokoto ai, te ke fua ai 'enau angahala. He kuo u 'ai kiate koe 'a e ngaahi ta'u 'o 'enau angahala, 'o fakatatau ki he lahi 'o e ngaahi 'aho, ko e 'aho 'e tolungeau hivangofulu: pea te ke fua pehē 'a e angahala 'o e fale 'o 'Isileli.
'Isikeli 4:4-5
Pea 'i he hili ho'o fakakakato 'akinautolu, tokoto 'o toe ki ho potu mata'u, pea te ke fua 'a e angahala 'o e fale 'o Siuta 'i he 'aho 'e fāngofulu: kuo u fakanofo kiate koe 'a e 'aho taki taha ki ha ta'u.
'Isikeli 4:6
'I he ngaahi veesi ko 'eni, 'oku fakahinohino ai 'e he 'Otua kia 'Isikeli ke ne fakahoko ha ngāue fakaefaka'ilonga: ko hono tokoto 'i hono potu 'i ha lahi pau 'o e ngaahi 'aho ke fakafofonga'i 'a e ngaahi ta'u 'o e angahala ki 'Isileli mo Siuta fakatou'osi. Ko e fakahinohino 'i he veesi 6 'oku 'ikai lava ke halaia: "Kuo u fakanofo kiate koe 'a e 'aho taki taha ki ha ta'u." 'Oku 'ikai ko ha fokotu'u pē 'eni; ko ha fakanofo faka-ʻOtua ia, ko ha lao fakaekikite kuo fokotu'u 'e he 'Otua Tonu. Ko e ongo sīpinga ko 'eni 'o e Fuakava Motu'a mei he Numeri mo 'Isikeli 'oku nau 'omai ha tefito'i Tohi Tapu mālohi ki hono mahino'i 'o e founga 'oku fetu'utaki ai 'a e 'Otua 'i he taimi fakaekikite.
'I he mahino ko 'eni kuo fakatu'u mālohi, 'oku tau lava ai he taimi ni 'o faka'aonga'i 'a e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u ki he ngaahi kikite taimi lalahi 'oku ma'u 'i he ngaahi tohi hangē ko Taniela mo Fakahā. Ko e ngaahi kikite ko 'eni 'oku nau fa'a lea ki he ngaahi 'aho, ngaahi uike, pe ngaahi māhina, 'a ia, 'i he taimi 'oku mahino ai 'i he 'ata faka-Tohi Tapu ko 'eni, 'oku liliu ia ki he ngaahi vaha'a taimi lōloa ange 'o e taimi mo'oni.
Hangē ko ia, 'i he taimi 'oku lea ai 'a Taniela ki he "ngaahi uike" 'i he Taniela 9, 'oku tau faka'aonga'i 'a e tefito'i mo'oni ko 'eni:
Kuo fakapapau'i 'a e uike 'e fitungofulu ki ho kakai mo ho kolo mā'oni'oni, ke fakakakato 'a e angahala, pea ke faka'osi 'a e ngaahi angahala, pea ke fai ha fakalelei ki he angahala, pea ke 'omi 'a e mā'oni'oni ta'engata, pea ke sila'i 'a e vīsone mo e kikite, pea ke pani 'a e Tokotaha Mā'oni'oni Tahá.
Taniela 9:24
Kapau ko ha 'aho fakaekikite 'e taha 'oku tatau ia mo ha ta'u mo'oni 'e taha, pea ko e uike fakaekikite 'e 70 (70 x 7 'aho) 'e tatau ia mo e ta'u mo'oni 'e 490. Ko e kikite pau ko 'eni, 'o hangē ko ia te tau ako'i 'i he ngaahi lēsoni kaha'u, 'oku ne fakahā tonu ki he 'uluaki hā'ele mai 'a Sīsū Kalaisi pea mo 'ene ngāue fakalelei. 'O ka 'ikai 'a e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u, ko e "ngaahi uike" ko 'eni 'e 'ikai 'aonga ia 'i he fakamatala 'o e ngaahi me'a na'e hoko 'i he hisitōlia.
'E fehu'i nai ha taha, ko e hā 'oku 'ikai folofola fakahangatonu ai pē 'a e 'Otua ki he ngaahi ta'u? Neongo 'oku 'ikai lava ke tau mahino'i kakato 'a e 'atamai 'o e 'Otua, 'oku tau lava ke fakafuofua ha ngaahi 'uhinga 'e ni'ihi:
Ko e lāngilangi ia 'o e 'Otua ke fufū ha me'a: ka ko e faka'apa'apa 'o e ngaahi tu'i ke kumi ha me'a.
Palovepi 25:2
Ko e veesi ko 'eni 'oku ne fakakakato lelei 'a e fiefia mo e faka'apa'apa 'o e kumi faivelenga 'a e Folofola 'a e 'Otua ke tatangia 'Ene ngaahi koloa fufū, kau ai 'a e 'uhinga 'o e taimi fakaekikite.
Ko hono mahino'i 'o e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u 'oku mātu'aki mahu'inga ia ki hono fakatonulea 'o e kikite 'o e 'aho 'e 2300 'o Taniela 8:14. 'O ka 'ikai ia, ko e 'aho mo'oni 'e 2300 'e hoko ia ko ha vaha'a taimi si'i hifo 'i he ta'u 'e fitu, 'a ia 'oku 'ikai fe'unga ia mo e fakakakato fakahisitōlia 'o e kikite lahi ko 'eni.
Pea na'á ne pehē mai kiate au, Ki he 'aho 'e ua afe tolungeau; pea toki fakama'a 'a e potu tapú.
Taniela 8:14
'I hono faka'aonga'i 'o e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u, ko e 'aho 'e 2300 ko 'eni 'oku hoko ia ko e ta'u mo'oni 'e 2300, ko ha vaha'a taimi 'oku ne faka'ata ke hoko 'a e ngaahi me'a mahu'inga fakahisitōlia 'o taki atu ki he "fakama'a 'o e potu tapu," ko ha kaveinga te tau ako loloto ki ai 'i he ngaahi ako 'oku hā'ele mai. Ko e tefito'i mo'oni ko 'eni 'oku ne 'omai 'a e ngaahi fakava'e mahu'inga ke muimui totonu ai ki he taimi fakaekikite 'a e 'Otua.
Ko e Tohi Tapu ko hono fakatonulea ia 'o'ona. 'I he taimi 'oku tau faka'ata ai 'a e Tohi Tapu ke fakamatala'i 'a e Tohi Tapu, 'oku tau ma'u ai 'a e mahino mo e femahino'aki 'i he pōpoaki 'a e 'Otua. Ko e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'u 'oku 'ikai ko ha lao fakafokafoki pē ia, ka ko ha kī kuo fakatu'u faka-ʻOtua ki hono tatangia 'o e ni'ihi 'o e ngaahi kikite loloto taha fekau'aki mo e palani 'a e 'Otua ki he fa'ahinga 'o e tangata pea mo e ikuna faka'osi 'o Hono pule'anga.
Ke tāpuaki'i koe 'e he 'Otua 'i ho'o hokohoko atu 'a e ako 'o 'Ene Folofola fakaofo! Ke tau fua 'a e mo'oni tefito ko 'eni mo kitautolu 'i he'etau hā'ele ki mu'a ke tatangia ha toe ngaahi me'a lahi ange 'o e palani ta'engata 'a e 'Otua.
Test your understanding of this lesson.
1. Fakatatau ki he lēsoní, ko e tefitoʻi moʻoni ʻo e ʻaho-ki he-taʻú ʻoku tupu mei fē?
2. ʻI he Nōmipa 14:34, ko e hā naʻe hoko ki he fānau ʻa ʻIsilelí, ʻi hono ngāueʻaki ʻo e tefitoʻi moʻoni ʻo e ʻaho-ki he-taʻú?
3. Ko e palōfita fē naʻe fakahinohinoʻi ʻe he ʻOtuá ke fakahoko ha ngāue fakaefakatātā, ʻo fakahoa ʻa e ngaahi ʻahó mo e ngaahi taʻú, ki he angahala ʻo e fale ʻo Siutá?
4. Ko e ʻaho ʻe fiha naʻe fakahinohinoʻi ai ʻa ʻIsikeli ke tokoto ʻi hono potu ki he toʻohemá ke fua ʻa e angahala ʻo e fale ʻo ʻIsilelí?
5. Fakatatau ki he lēsoní, ʻoku fakamatalaʻi fēfē ʻa e lea ʻa e ʻOtuá 'Kuo u fokotuʻu kiate koe ko e ʻaho taki taha ko e taʻu ʻe taha' ʻi he ʻIsikeli 4:6?
6. Ko e tefitoʻi moʻoni ʻo e ʻaho-ki he-taʻú ko ha fakakaukau ia ʻoku maʻu pē ʻi he Fuakava Foʻoú.
7. ʻI he lea fakaekikité, ʻoku ngāueʻaki ʻe he Tohi Tapú ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻa e 'vai' ke fakafofongaʻi ʻa e kakai, ngaahi puleʻanga, mo e ngaahi lea.