Ko e Veesione 'o Taniela 8: Ko e Sipi Tangata, Kosi, mo e Hōni Si'i • tonga • ~10 min
Talitali fiefia, kaungāmeʻa ʻofeina, ki ha toe fakataha fakamafana ʻe taha ʻi heʻetau ako ki he ngaahi kikite ʻa Tāniela. ʻI heʻetau hokohoko atu ʻetau fononga ʻi he vahe valu ʻo Tāniela, ʻoku tau fetaulaki ai mo ha malohi mahuʻinga mo fakaʻatā ʻoku hakeakea ʻi he tuʻunga fakaemāmani. Hili ʻa e fakamoʻoni ki he hakeakea mo e tō ʻa e ngaahi puleʻanga lalahi, ʻoku ʻomi ʻe he vīsone ʻa Tāniela ha "kiʻi nifo" ʻa ia ʻoku ʻikai ngata pē ʻi he tupu ki he ivi lahi ka ʻoku ne toe fakamamaʻu foki hono fofonga ki he fale tapu fakalangi ʻo e ʻOtuá mo Hono puleʻangá. Ko hono mahinoʻi ʻo e malohi ko ʻení ʻoku mahuʻinga ia ki hono ʻiloʻi ʻo e taimi kikite lahi ange mo e palani ʻa e ʻOtuá ki Hono kakaí. Tau fakaava ʻetau Tohitapú pea feinga mo e lotu ki he tataki ʻa e ʻEikí ʻi heʻetau fakahaaʻi ʻa e ʻulungāanga mo e natula ʻo e ʻentitī fakamanavahē ko ʻení.
Hili ʻa e vahevahe ʻo e puleʻanga Kalisí ki he ngaahi konga ʻe fā, ʻoku fakahaaʻi ʻe he vīsone ʻa Tānielá ha malohi foʻou ʻoku hakeakea, ʻikai mei he ngaahi vahevahe tefito, ka mei he taha ʻo e "matangi ʻe fā" pe ngaahi tafaʻaki, ʻo fakahā mai hono tupuʻangá mei he taha ʻo e ngaahi puleʻanga hoko. ʻOku vave ʻa e tupu ʻa e malohi ko ʻení ʻo hoko ko ha "lahi lahi fau," ʻo ʻikai ngata pē ʻi he fakaʻatā ʻa e ngaahi puleʻanga fakaemāmaní kae aʻu ki he ngaahi langí tonu.
Tāniela 8:9-10: "Pea mei he taha ʻo kinautolu naʻe tupu mai ai ha kiʻi nifo, ʻa ia naʻe tupu lahi fau, ki he tongá, pea ki he hahaké, pea ki he fonua leleí. Pea naʻe tupu lahi ia, ʻo aʻu ki he kau tau ʻo e langí; pea naʻá ne lī hifo ha niʻihi ʻo e kau taú mo e ngaahi fetuʻú ki he kelekelé, ʻo ne molomoloki kinautolu."
Ko e "kiʻi nifó" ʻoku kamata ʻi ha founga fakavaivai ka ʻoku vave ʻa ʻene tupu, ʻo ne fakafekauʻaki hono pule ki he ngaahi feituʻu lahi. Ka ko hono ngaahi holi ʻoku aʻu mamaʻo atu ia ʻi he ngaahi feituʻu fakaemāmaní. Ko e kupuʻi lea "naʻe tupu lahi, ʻo aʻu ki he kau tau ʻo e langí" pea mo e "lī hifo ha niʻihi ʻo e kau taú mo e ngaahi fetuʻú ki he kelekelé" ʻoku fakafofonga ia. ʻI he lea faka-Tohitapú, ko e "fetuʻú" ʻoku faʻa fakafofongaʻi ai ʻa e kau takí pe kakai ʻo e ʻOtuá (vakai Fakahā 1:20; Fakamāu 5:20). ʻOku fakahaaʻi mai ai ko e malohi ko ʻení ʻe ʻikai ngata pē ʻi hono fakatangaʻi ʻo e kakai ʻa e ʻOtuá ʻi he māmaní ka ʻe toe fakaʻatā foki ʻa e pule fakaʻotua mo e ngaahi meʻamoʻui fakalangi, ʻo "lī hifo" fakaefakatātā pe fakamamahiʻi kinautolu ʻoku fakafofongaʻi ʻa e moʻoni ʻa e ʻOtuá.
ʻOku hokohoko atu ʻa e vīsone ʻi hono fakamatalaʻi ʻa e ngaahi ngāue loto-lahi ʻa e malohi fakaʻatā ko ʻení. ʻOku ne fakalahi ia ki he puleʻanga fakaʻosi – ko e "ʻEiki ʻo e kau taú" – pea ʻoku ne fakahohaʻasi fakahangatonu ʻa e ngāue ʻa e ʻOtuá ʻi he fale tapu fakalangí.
Tāniela 8:11-12: "ʻIo, naʻá ne fakalahi ia ʻo aʻu ki he ʻeiki ʻo e kau taú, pea ko ia naʻe toʻo ai ʻa e feilaulau fakaʻahó, pea naʻe lī hifo ʻa e potu ʻo hono fale tapú. Pea naʻe ʻoange kiate ia ha kau tau ke fakafepakiʻi ʻa e feilaulau fakaʻahó koeʻuhí ko e angahalá, pea naʻe lī hifo ʻa e moʻoní ki he kelekelé; pea naʻe ngāueʻi, pea lavameʻa."
Ko hai ʻa e "ʻEiki ʻo e kau taú"? ʻOku fakahaaʻi pau ʻe he Tohitapú ʻa Sīsū Kalaisi ko e "ʻEiki ʻo e ngaahi ʻeikí" (Tāniela 8:25) pea ko ʻetau Taulaʻeiki Lahi lahi ʻi he fale tapu fakalangí (Hepelū 4:14). Ko e malohi ko ʻení "naʻe fakalahi ia ʻo aʻu ki he ʻeiki ʻo e kau taú," ʻo ʻuhinga ia te ne hakeakiʻi ia ki ha tuʻunga pule ʻoku totonu pē kiate Kalaisi. Te ne feinga ke toʻo hono tuʻungá, ʻo ne ʻai ia ko ha fakafofonga ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá mo e faʻahinga ʻo e tangatá. Ko e "feilaulau fakaʻahó" (ʻoku fakatonulea totonu ange ko e ngāue "hokohoko" pe "fakaʻaho") ʻoku ʻuhinga ia ki he ngāue hokohoko ʻa Kalaisi ʻi he fale tapu fakalangí, ʻa ia ʻokú Ne hūfaki ai maʻatautolu ʻi he makatuʻunga ʻo ʻEne feilaulau ʻi he kolosí. ʻI hono toʻo ʻo e "fakaʻaho" ko ʻení, ʻoku feinga ai ʻa e malohi ko ʻení ke fetongi ʻa e ngāue moʻoni ʻa Kalaisí ʻaki hono founga fakakākā ʻo e fakamoʻuí mo e hūfakí. Naʻá ne "lī hifo ʻa e potu ʻo hono fale tapú," ʻo ʻuhinga ia ki ha feinga ke fakapoʻuli pe fakaliliu ʻa e natula mo e ngāue moʻoni ʻo e ngāue fakalangi ʻa Kalaisí, ʻo fakatafoki ʻa e tokangá mei he potu ʻoku hoko ai ʻa e fakalelei mo e hūfaki moʻoní.
Lolotonga ia, ʻoku pehē ʻe he veesi 12 naʻá ne "lī hifo ʻa e moʻoní ki he kelekelé; pea naʻá ne ngāueʻi, pea lavameʻa." Ko e malohi ko ʻení ʻe ngāue fakamafana ke fakavaivaiʻi ʻa e moʻoni faka-Tohitapú, ʻo fetongi ia ʻaki e ngaahi tukufakaholo mo e ngaahi akonaki fakaetangatá. Te ne fai pehē ʻaki ha lavameʻa hā mai, ʻo takihalaʻi ʻa e tokolahi pea fokotuʻu hono ivi lahi.
Ki mui ʻi he Tāniela 8, ʻoku ʻoange ʻe he ʻāngelo ko Keiprielí ha fakamatala ʻo e vīsone ko ʻení, ʻo ʻoange kiate kitautolu ha mahino lahi ange ki he ʻulungāanga mo e natula fakaʻauha ʻo e malohi "kiʻi nifo" ko ʻení.
Tāniela 8:23-25: "Pea ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosi ʻo honau puleʻangá, ʻi he kakato ʻa e kau fai angahalá, ʻe tuʻu hake ha tuʻi ʻoku fofonga fakamanavahē, pea ʻiloʻi ʻa e ngaahi fakatafatafa fakapoʻulí. Pea ʻe lahi hono mālohí, ka ʻe ʻikai ʻaki hono mālohi pē ʻoʻoná: pea te ne fakaʻauha fakaofo, pea te ne lavameʻa, pea te ne ngāueʻi, pea te ne fakaʻauha ʻa e mālohí mo e kakai māʻoniʻoní; pea ʻe fakafou foki ʻi heʻene ngaahi founga-ngāué te ne ʻai ke lavameʻa ʻa e kākaá ʻi hono nimá; pea te ne fakalahi ia ʻi hono lotó, pea ʻaki ʻa e melinó te ne fakaʻauha ʻa e tokolahi: te ne tuʻu foki ʻo fakafepakiʻi ʻa e ʻEiki ʻo e ngaahi ʻeikí; ka ʻe fesiʻi ia ʻo ʻikai ʻaki ha nima."
Ko e fakamatala ko ʻení ʻoku ne vali ha fakatātā māʻalaʻala: ko ha "tuʻi ʻoku fofonga fakamanavahē" pea "ʻiloʻi ʻa e ngaahi fakatafatafa fakapoʻulí" ʻoku fakahaaʻi mai ai ha malohi fakakākā, anga-fakamanavahē, mo fakalaumālie poto. Ko hono mālohí ʻoku ʻikai haʻane ʻoʻona pē ("ʻikai ʻaki hono mālohi pē ʻoʻoná"), ʻo ʻuhinga ia ki ha ivi fakalaumālie kovi, fakalielia ʻoku tuʻu ʻi mui aí. Te ne "fakaʻauha fakaofo" pea "fakaʻauha ʻa e mālohí mo e kakai māʻoniʻoní," ʻo fakahā mai ha fakatanga fakalilifu ki he kau faitōkanga ʻa e ʻOtuá. Ko e kupuʻi lea "te ne ʻai ke lavameʻa ʻa e kākaá ʻi hono nimá" ʻoku lea ia ki he fakapotopoto, kākā, mo e fakaʻuliʻuli. Ko e malohi ko ʻení ʻe lavameʻa hono ngaahi taumuʻá ʻo ʻikai ʻaki pē ʻa e mālohi fakaesino, ka ʻaki ʻa e kākā fakalaumālie fakapotopoto, ʻo aʻu pē ki he "ʻaki ʻa e melinó te ne fakaʻauha ʻa e tokolahi." Ko hono taumuʻa fakaʻosí, ʻi he toe taimi ʻe taha, ko e "ʻEiki ʻo e ngaahi ʻeikí," ko Sīsū Kalaisi, ʻa ia ʻoku ne feinga ke fakavaivaiʻi ʻEne pule mo ʻEne ngāué.
ʻOku lea foki ʻa e Fuakava Foʻoú ki ha malohi tatau ʻe tuʻu hake, ʻo ne hakeakiʻi ia ki ʻolunga ʻi he ʻOtuá mo ʻEne lotú. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ʻaposetolo ko Paulá ʻa e "tangata angahala" ko ʻení ʻe fakaʻatā ʻa e pule fakaʻotua ʻi loto pē ʻi he siasi Kalisitiané.
2 Tesalonaika 2:3-4: "ʻOua naʻa kākāʻi kimoutolu ʻe ha taha ʻi ha founga pē: he ʻe ʻikai hoko ʻa e ʻahó ni, kae ʻoua ke hoko muʻa ha hē, pea ke fakahā ʻa e tangata angahala ko ia, ko e foha ʻo e fakaʻauhá; ʻA ia ʻoku fakafepakiʻi mo hakeakiʻi ia ki ʻolunga ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku ui ko e ʻOtuá, pe ʻoku lotu ki aí; koeʻuhí ke nofo ia ʻi he temipale ʻo e ʻOtuá, ʻo fakahā mai ia ko e ʻOtuá."
Ko e kikite ko ʻení ʻoku feʻunga lelei ia mo e ngaahi ʻulungāanga ʻo e kiʻi nifó ʻi he Tāniela 8. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ongo meʻá ni ha malohi ʻoku "hakeakiʻi ia ki ʻolunga ʻi he meʻa kotoa pē ʻoku ui ko e ʻOtuá," ʻoku fakaʻatā ʻa e lotu moʻoni ki he ʻOtuá, pea feinga ke toʻo ʻa e ngaahi puleʻanga fakaʻotuá. Ko e "temipale ʻo e ʻOtuá" heni ʻe lava ke ʻuhinga ia ki he temipale fakalaumālié, ko e siasí, ʻa ia ʻe kouna ai ʻe he malohi ko ʻení ʻa e pule fakaʻotua pea maʻu ai ʻa e lotu ʻoku totonu pē ki he ʻOtuá. ʻOku toe fakapapauʻi ai ʻa e natula fakalaumālie ʻo e fakaʻatā ʻa e "kiʻi nifó," ʻo ʻikai ko ha fakaʻatā fakapolitiki pe fakakautau pē.
ʻI heʻetau fakakaukau ki he ngaahi kikite ko ʻení, ʻoku fakamanatu mai kiate kitautolu ʻa e fakatokanga hokohoko ʻa e Tohitapú ki he ngaahi malohi fakalaumālie fakakākā ʻe tuʻu hake ke fakaʻatā ʻa e moʻoni ʻa e ʻOtuá mo e ngāue ʻa Hono ʻAló. Ko ʻetau maluʻí ko e pīkitai maʻu pē ki he Folofola ʻa e ʻOtuá ko ʻetau maama mo e māmá (Sāme 119:105) pea ke vakai kia Sīsū, ko ʻetau Fakafofonga pē taha mo e Taulaʻeiki Lahi (1 Tīmote 2:5).
Ko e "kiʻi nifo" ʻo Tāniela 8 ʻoku fakafofongaʻi ai ha malohi fakalaumālie mo fakapolitiki fakamanavahē ʻe hakeakea hili ʻa e vahevahe ʻo Kalisí. Ko hono ngaahi ʻulungāanga tefito ko hono tupu lahi, hono fakatangaʻi ʻo e kakai ʻa e ʻOtuá, pea ko e meʻa mahuʻinga tahá, ko hono fakaʻatā fakahangatonu ʻo e "ʻEiki ʻo e kau taú," ko Sīsū Kalaisi, mo ʻEne ngāue ʻi he fale tapu fakalangí. Ko e malohi ko ʻení ʻe feinga ke fetongi ʻa e ngāue hūfaki ʻa Kalaisí, lī hifo ʻa e moʻoni faka-Tohitapú, pea lavameʻa ʻi he kākā mo e poto. Ka neongo ia, ʻoku fakapapauʻi mai ʻe he kikité kiate kitautolu neongo hono mālohi mo hono potó, ko e malohi ko ʻení "ʻe fesiʻi ia ʻo ʻikai ʻaki ha nima," ʻo ikunaʻi fakaʻosí ʻe he ngāue fakaʻotua. Ko e mahino ko ʻení ʻoku ne teuteuʻi kitautolu ke fakamahuʻingaʻi ʻa e mahuʻinga ʻo e fale tapu fakalangí mo e ngāue hokohoko ʻa Kalaisi maʻatautolu, ʻa ia naʻe feinga ʻa e malohi ko ʻení ke fakapoʻuliʻi.
Test your understanding of this lesson.
1. Hange ko Taniela 8:1-2, na'e 'i fē 'a Taniela 'i he'ene ma'u 'a e vīsoni 'o e sipi tangata mo e kosi tangata?
2. Ko e hā na'e fakafofonga'i 'e he nifo 'e ua 'o e sipi tangata 'i he vīsoni 'a Taniela, 'o hange ko ia na'e fakahā mahino mai 'e he 'āngelo ko Keipielí?
3. Ko e 'ulungāanga 'o e kosi tangata 'o e 'ikai ke ala ki he kelekele' 'i he'ene kolosi 'i he māmaní (Taniela 8:5) na'e fakamamafa'i lahi taha ai 'a e konga fē 'o 'ene ngaahi koló?
4. Ko hai na'e fakafofonga'i 'e he 'nifo makehe' 'i he vaha'a 'o e ongo mata 'o e kosi tangata 'i Taniela 8:5?
5. Hange ko Taniela 8:4, na'e fēfē hono tulei 'e he sipi tangata 'i he ngaahi hala fē, 'o fakahaa'i hono pule'anga lahi?
6. Ko e vīsoni 'o Taniela 'oku fakamatala'i 'i Taniela 8 ko ha misi pē na'á ne fai 'i he'ene mohe.
7. Ko e nifo 'e ua 'o e sipi tangata na'e fakafofonga'i ai 'a Mītia mo Pēsia, 'oku fakafofonga'i 'e he nifo mā'olunga angé 'a e pule lahi ange 'a Mītiá.