Monumanu, Ngaahi Meʻi, pea mo e Motuʻa ʻo e Ngaahi ʻAho

Talitali fiefia atu ki he'etau ako lolotonga 'oku tau kei fakae'a ai 'a e palani ta'engata 'o e 'Otua ki he fa'ahinga 'o e tangata! 'I he taimi kuo 'osi, na'a tau vakai'i ai 'a e ngaahi konga lahi 'o e hisitōliá 'o fakafou 'i he Taniela vahe 2. 'I he 'aho ní, 'oku tau hū loloto ange ki he Taniela vahe 7, 'a ia 'oku fakae'a ai 'e he 'Otua 'a e ngaahi pule'anga fakaemāmani tatau, ka 'oku 'i ai hono ngaahi fakaikiiki lōloto ange mo ha fakafe'iloaki mahu'inga ki he fakamaau faka'osi 'a hēvani. 'Oku fonu 'a e mata-me'a-hāmai ko 'ení 'i he fakafehoanaki, 'o fakahaa'i mai kiate kitautolu 'a e tu'u hake mo e tō 'a e ngaahi pule'anga fakaemāmani kae'uma'ā foki 'a e mālohi fakaangaanga 'e tu'u hake, pea mo e founga 'oku pule ai 'a e 'Otua, 'a e Motu'a 'o e Ngaahi 'Aho, ki he hisitōlia kotoa, 'o fakapapau'i 'a e fakamaau totonu mo e ikuna 'o hono pule'anga ta'engata.

Ko e Mata-me'a-hāmai 'o e Ngaahi Manu Lahi 'e Fā

'Oku kamata 'a e Taniela vahe 7 'aki ha mata-me'a-hāmai fakaofo, 'oku si'isi'i hono fakamanavahē'i, 'a ia na'e ma'u 'e Taniela tonu. Ko ha me'a tatau mālohi ia ki he 'īmisi lahi 'o Taniela 2, ka 'o e 'ikai ko e ngaahi ukameá, 'oku ngāue'aki 'e he 'Otua 'a e ngaahi manu fakafehoanaki ke fakafofonga'i 'a e ngaahi 'emipaea lalahi 'e pule ki he māmani.

'I he ta'u 'e taha 'o Pelesasa ko e tu'i 'o Pāpilone na'e fai ai 'a Taniela ha misi, mo e ngaahi mata-me'a-hāmai 'o hono 'ulu 'i hono mohengá: pea na'e tohi 'e ia 'a e misí, 'o ne tala 'a e kakato 'o e ngaahi me'á.
Na'e lea 'a Taniela 'o ne pehē, Na'á ku mamata 'i he'eku mata-me'a-hāmai 'i he po'ulí, pea vakai, ko e matangi 'e fā 'o e langí na'e fai ai 'a e tau 'i he tahi lahí.
Pea na'e hā'ele hake 'a e ngaahi manu lalahi 'e fā mei he tahí, 'o kehekehe 'a e taha mei he taha.

Taniela 7:1-3

Ko e "tahi lahi" 'oku fa'a fakafehoanaki ki he kakai, ngaahi fuifui, ngaahi pule'anga, mo e ngaahi lea 'i he kikite (Fakahā 17:15), pea ko e "matangi 'e fā" 'oku fakafofonga'i ai 'a e feke'ike'i mo e tau, 'a ia 'oku tu'u hake mei ai 'a e ngaahi pule'anga. Tau vakai ki he 'uluaki manu 'e tolu:

Ko e 'uluaki na'e tatau mo ha laione, pea na'e 'i ai hono kapakau 'o e 'īkale: na'á ku mamata kae'oua kuo to'o hono ngaahi kapakaú, pea na'e to'o hake ia mei he fonuá, 'o fokotu'u ke tu'u 'i he va'e 'o ha tangata, pea na'e 'oange ki ai ha loto 'o ha tangata.
Pea vakai, ko ha manu 'e taha, ko hono ua, na'e tatau mo ha pea, pea na'e hiki hake ia 'i he tafa'aki 'e taha, pea na'e 'i ai hono ngaahi hui-valita 'e tolu 'i hono ngutú 'i hono vaha'a nifó: pea na'a nau pehē ki ai, Tu'u hake, 'o ke kai 'a e kakano lahi.
Hili 'ení na'á ku mamata, pea vakai, ko ha manu 'e taha, na'e tatau mo ha lēpati, 'a ia na'e 'i hono tu'á ha kapakau 'e fā 'o ha manupuna; na'e toe 'i ai 'a e 'ulu 'e fā 'o e manú; pea na'e 'oange ki ai 'a e pule'anga.

Taniela 7:4-6

Ko e ngaahi manu ko 'ení 'oku nau fakafofonga'i 'a e 'uluaki pule'anga 'e tolu tatau pē mo e 'ulu koula, fatafata siliva, mo e 'ū'ū kapa 'o Taniela 2:

• Ko e Laione mo e Kapakau 'o e 'Īkale: 'Oku fakafofonga'i 'a Pāpilone, 'a ia na'e 'iloa 'i hono māfimafí mo e vave hono ikuná 'i he malumalu 'o Nepukanesa.
• Ko e Pea: 'Oku fakafofonga'i 'a Mītia mo Pēsia, 'oku mālohi ka 'oku fu'u mamafa, "hiki hake 'i he tafa'aki 'e taha" 'o fakahāhā ai 'a e pule 'a Pēsia, pea "kai 'a e kakano lahi" 'o fakafou 'i he ngaahi ikuna lahi.
• Ko e Lēpati mo e Kapakau 'e Fā mo e 'Ulu 'e Fā: 'Oku fakafofonga'i 'a Kālisi 'i he malumalu 'o 'Alisānita ko e Lahi, 'a ia na'e 'iloa 'i hono vave 'aupito (kapakau 'e fā) pea, hili 'a e mate 'a 'Alisānita, 'a hono vahevahe ki he ngaahi pule'anga lalahi 'e fā ('ulu 'e fā).

Hili 'ení, 'oku sio 'a Taniela ki ha manu hono fā, 'oku makehe hono fakamanavahē'i:

Hili 'ení na'á ku mamata 'i he ngaahi mata-me'a-hāmai 'o e po'ulí, pea vakai, ko ha manu hono fā, 'oku fakamanavahē mo fakamālohi, pea mālohi 'aupito; pea na'e 'i ai hono ngaahi nifo ukamea lalahi: na'e kai mo fesi'ifesi'i, pea toloto'i 'a e toenga 'aki hono va'é: pea na'e kehe ia mei he ngaahi manu kotoa na'e 'i mu'a aí; pea na'e 'i ai hono ngaahi nifo 'e hongofulu.
Na'á ku fakakaukau ki he ngaahi nifó, pea vakai, na'e tu'u hake 'i honau lotó ha ki'i nifo 'e taha, 'a ia na'e to'o hake 'i hono 'aó 'a e ngaahi 'uluaki nifo 'e tolu 'i he tefito'i aka: pea vakai, 'i he nifo ko 'ení na'e 'i ai hono mata 'o tatau mo e mata 'o ha tangata, pea mo ha ngutu 'oku lea'aki 'a e ngaahi me'a lalahi.

Taniela 7:7-8

Ko e manu hono fā ko 'ení, "fakamanavahē mo fakamālohi," 'oku fakahāhā lelei ai 'a e 'Emipaea Loma, 'o tatau mo e va'e ukamea 'o Taniela 2. Ko hono "ngaahi nifo ukamea lalahi" 'oku fakafehoanaki ki hono mālohi fakafo'ifoa. Ko e "ngaahi nifo 'e hongofulu" 'oku fakafofonga'i ai 'a e vahevahe 'o e 'Emipaea Loma ki he pule'anga 'e hongofulu, 'a ia 'e hoko ki mui 'o e ngaahi pule'anga 'o 'Iulope. Ko e me'a fakaofo taha, 'oku tu'u hake ha "ki'i nifo 'e taha" 'i he vaha'a 'o e ngaahi nifo 'e hongofulu ko 'ení, ko ha mālohi 'e tu'u hake ki he tu'unga mā'olunga pea lea'aki 'a e "ngaahi me'a lalahi." Ko e ki'i nifo ko 'ení ko ha konga mahu'inga 'o e kikite ko 'ení, pea te tau vakai'i kakato ange 'a hono ngaahi 'ulungāangá.

Kuo Fakataha 'a e Fakamaau'anga 'i Hēvani

Lolotonga 'oku kamata ke tu'u hake 'a e mālohi 'o e ki'i nifó 'o fakahāhā hono mālohí, 'oku liliu fakaofo 'a e mata-me'a-hāmai 'a Tanielá mei he ngaahi tu'utāmaki fakaemāmaní ki ha va'a fakamaau mā'oni'oni 'i hēvani. Ko ha taimi mahu'inga 'eni, 'o fakae'a 'a e kau fakataha faingāue 'a e 'Otua mo hono mafai faka'osi ki he ngaahi me'a kotoa 'o e māmaní.

Na'á ku mamata kae'oua kuo fokotu'u 'a e ngaahi nofo'angá, pea na'e nofo 'a e Motu'a 'o e Ngaahi 'Ahó, 'a ia ko hono kofu na'e hinehina tatau mo e sinou, pea ko e fulufulu 'o hono 'ulú na'e tatau mo e fulufulu 'o e sipi hinehina: ko hono nofo'angá na'e tatau mo e afi vela, pea ko hono ngaahi ve'elí na'e tatau mo e afi vela.
Ko ha vaitafe afi na'e tafe hifo 'o ha'u mei hono 'aó: ko e afe 'o e ngaahi afe na'e ngāue kiate ia, pea ko e mano 'o e ngaahi mano na'e tu'u 'i hono 'aó: na'e fokotu'u 'a e fakamaau, pea kuo to'o hake 'a e ngaahi tohi.

Taniela 7:9-10

Ko ha va'a fakaofo 'eni! Ko e "Motu'a 'o e Ngaahi 'Aho" ko e 'Otua ko e Tamai, 'oku fakafofonga'i heni 'i he māfimafi, ma'a, mo e mafai lahi. Ko e "ngaahi nofo'anga na'e fokotu'u" (hangē ko e ngaahi liliu 'e ni'ihi 'oku nau fakalea'aki) ke teuteu'i 'a e fakamaau'anga faka'otua ko 'ení. Ko e "afe 'o e ngaahi afe na'e ngāue kiate ia, pea ko e mano 'o e ngaahi mano na'e tu'u 'i hono 'aó" 'oku fakamatala'i ai 'a e fuifui lahi 'o e ngaahi me'a fakahevaní 'oku 'i ai. Ko e "fakamaau na'e fokotu'u, pea kuo to'o hake 'a e ngaahi tohi," 'oku fakahāhā ai 'oku hoko ha ngāue fakalao mā'oni'oni 'i hēvani. 'Oku hoko 'a e fakamaau fakahevaní ni kimu'a 'i he hā'ele mai hono ua 'a Kalaisí, 'o fakamamafa'i 'oku vakai'i fakaikiiki 'e he 'Otua 'a e ngaahi lekootí pea fakatonuhia'i hono kakaí kimu'a 'i he ngaahi me'a faka'osi 'o e hisitōlia 'o e māmaní.

Ko e Fakamatala 'o e Mata-me'a-hāmai mo e Pule'anga Ta'engata 'o e 'Otua

'Oku hoha'a 'a Taniela 'i he mata-me'a-hāmaí, 'o ne kumi ki he 'ilo, pea 'oku 'oange 'e ha 'āngelo ha fakamatala mā'ala'ala, tautautefito ki he manu hono fā mo e ki'i nifo.

Na'e pehē 'e ia, Ko e manu hono fā ko e pule'anga hono fā ia 'i he māmaní, 'a ia 'e kehe ia mei he ngaahi pule'anga kotoa pē, pea 'e kai 'e ia 'a e māmani kakató, pea 'e toloto'i ia, 'o ne fesi'ifesi'i.
Pea ko e ngaahi nifo 'e hongofulu mei he pule'anga ko 'ení ko e ngaahi tu'i 'e hongofulu ia 'e tu'u hake: pea 'e tu'u hake ha taha 'e taha hili kinautolu; pea 'e kehe ia mei he 'uluakí, pea 'e ikuna'i 'e ia 'a e tu'i 'e tolu.

Taniela 7:23-24

'Oku fakapapau'i 'e he 'āngelo 'a e me'a kuo tau 'osi mahino'i: ko e manu hono fā ko ha pule'anga hono fā, ko Loma, pea ko e ngaahi nifo 'e hongofulu ko e ngaahi tu'i pe ngaahi pule'anga 'e hongofulu 'e tu'u hake mei ai. Ko e "ki'i nifo" 'e tu'u hake "hili kinautolu" pea ikuna'i 'a e pule'anga 'e tolu 'o e ngaahi 'uluaki pule'anga ko 'ení, 'o fokotu'u hono mālohí.

Hili 'ení, 'oku fakamatala'i 'e he 'āngelo 'a e ngaahi 'ulungāanga makehe mo fakaangaanga 'o e mālohi "ki'i nifo" ko 'ení:

Pea 'e lea'aki 'e ia 'a e ngaahi lea lalahi ki he Fungo Hono Hākeaki'i, pea 'e fakamamahi'i 'e ia 'a e kakai mā'oni'oni 'a e Fungo Hono Hākeaki'i, pea fakakaukau ke liliu 'a e ngaahi taimi mo e ngaahi lao: pea 'e 'oange kinautolu ki hono nimá 'o a'u ki ha taimi mo e ngaahi taimi mo e vaeua 'o e taimi.

Taniela 7:25

Ko e mālohi "ki'i nifo" ko 'ení 'oku 'i ai hono ngaahi 'ulungāanga makehe 'e tolu:

1. 'E "lea'aki 'e ia 'a e ngaahi lea lalahi ki he Fungo Hono Hākeaki'i," 'o fakahāhā ai 'a e laukovi mo e fakaangaanga ki he 'Otua.
2. 'E "fakamamahi'i 'e ia 'a e kakai mā'oni'oni 'a e Fungo Hono Hākeaki'i," 'o fakahāhā ai 'a e fakamālohi ki he kakai faitōkanga 'a e 'Otua.
3. 'E "fakakaukau ke liliu 'a e ngaahi taimi mo e ngaahi lao," 'o feinga ke liliu 'a e ngaahi tu'utu'uni faka'otua.

Ko e mālohi ko 'ení 'e ngāue ia 'i ha vaha'a taimi fakakikite pau: "ko ha taimi mo e ngaahi taimi mo e vaeua 'o e taimi." 'I he fakamatala fakakikite, ko ha "taimi" 'oku fa'a 'ilo'i ko ha ta'u, ko e "ngaahi taimi" ko e ta'u 'e ua, pea ko e "vaeua 'o e taimi" ko e konga ta'u, 'o kotoa 'aki 'a e ta'u fakakikite 'e 3½. 'I hono ngāue'aki 'a e tefito'i mo'oni 'o e 'aho ki he ta'ú (Isikeli 4:6, Nōmipa 14:34), ko e vaha'a taimi ko 'ení 'oku fakafofonga'i ai 'a e ta'u mo'oni 'e 1260 'o e pule mo e fakamālohi 'o e mālohi ko 'ení. 'Oku 'i ai hono fakahoko fakafika 'a e vaha'a taimi ko 'ení.

Ka 'oku 'ikai faka'osi 'a e mata-me'a-hāmaí 'aki 'a e ikuna 'o e mālohi fakafo'ifoa ko 'ení. 'Oku faka'osi ia 'i he ikuna faka'osi 'a e 'Otua mo e fokotu'u 'o hono pule'anga ta'engata:

Ka 'e nofo 'a e fakamaau, pea te nau to'o hono pule'angá, ke faka'auha ia 'o a'u ki he ngata'angá.
Pea ko e pule'anga mo e pule, mo e lahi 'o e pule'anga 'i he lalo langi kotoa pē, 'e 'oange ia ki he kakai 'o e kakai mā'oni'oni 'a e Fungo Hono Hākeaki'i, 'a ia ko honau pule'anga ko ha pule'anga ta'engata, pea ko e ngaahi pule'anga kotoa pē 'e ngāue mo talangofua kiate ia.

Taniela 7:26-27

Ko e faka'osi fakaofo 'eni! Ko e fakamaau fakahevaní na'a tau sio ki ai 'i mu'á 'oku ne fakapapau'i 'oku to'o 'a e pule 'a e "ki'i nifo." 'I he faka'osí, 'e fokotu'u 'a e pule'anga 'o e 'Otua, 'o fakamatala'i ko ha "pule'anga ta'engata," pea ko e pule kotoa pē 'e 'oange ia ki he "kakai 'o e kakai mā'oni'oni 'a e Fungo Hono Hākeaki'i." Ko e tala'ofa ko 'ení 'oku ne fakapapau'i mai kiate kitautolu neongo 'a e tu'u hake 'a e ngaahi mālohi fakaemāmani fakamanavahē pea mo ha 'entitī fakafo'ifoa, 'e ikuna 'a e palani 'a e 'Otua, pea 'e tofi'a 'a hono kakai faitōkanga 'i ha pule'anga ta'engata 'e 'ikai 'aupito 'auha.

Faka'osi

Ko e Taniela 7 'oku ne 'oatu ha fononga loloto 'i he hisitōliá, mei he tu'u hake mo e tō 'a e ngaahi manu fakafehoanaki mālohi 'oku fakafofonga'i ai 'a e ngaahi 'emipaea fakaemāmani, ki he tu'u hake 'a ha mālohi fakaangaanga, fakafo'ifoa, pea faka'osí ki he va'a fakaofo 'o e fakamaau fakahevaní 'a e 'Otua. 'Oku fakapapau'i 'e he fakamaau ko 'ení 'a e ngata'anga 'o e fakafo'ifoa fakaemāmani kotoa pē mo e fokotu'u fakaofo 'o e pule'anga ta'engata 'o e 'Otua, 'a ia 'e pule ai hono kakai mā'oni'oní fakataha mo Ia. Ko ha fakamanatu mālohi ia neongo 'oku tu'u hake mo tō 'a e ngaahi mālohi fakaemāmaní, 'oku kei pule 'a e 'Otua, pea 'e ikuna faka'osi 'a hono palani ta'engata ki hono kakaí.

Ngaahi Fehu'i Fakakaukau

1. Ko e hā 'oku tala mai 'e he 'īmisí 'o e ngaahi manu kehekehe 'e fā (laione, pea, lēpati, manu hono fā fakamanavahē) kiate kitautolu fekau'aki mo e natula mo e ngaahi 'ulungāanga 'o e ngaahi pule'anga fakaemāmani 'i he hisitōlia kotoa pē?
2. Ko e fēfē 'a e liliu mei he va'a fakaemāmani 'o e ngaahi manu mo e ngaahi nifo ki he va'a fakahevaní 'o e "Motu'a 'o e Ngaahi 'Aho" mo e fakamaau (Taniela 7:9-10) 'oku ne uesia ho'o mahino ki he kau fakataha faingāue 'a e 'Otua 'i he ngaahi me'a 'a e tangatá?
3. 'I he fakakaukau ki he ngaahi 'ulungāanga 'o e mālohi "ki'i nifo" (lea'aki 'a e ngaahi lea lalahi ki he Fungo Hono Hākeaki'i, fakamamahi'i 'a e kakai mā'oni'oni, fakakaukau ke liliu 'a e ngaahi taimi mo e ngaahi lao), ko e hā e ngaahi lēsoni te tau lava 'o to'o mei he tu'u ma'u 'i he mo'oni 'o e 'Otua?
4. Ko e hā e fakafiemalie mo e 'amanaki 'okú ke ma'u 'i he tala'ofá 'e "foaki 'a e pule'anga mo e mafai, mo e lahi 'o e pule'anga 'i he loto-langi kotoa pē, ki he kakai 'o e kau mā'oni'oni 'o e Fungo Hono Hākeaki'i"?
5. Ko e fēfē 'a e Taniela 7 'oku ne fakamālohia ai 'a e fakakaukau 'oku faka'osi 'e he 'Otua 'a e pule ki he hisitōliá pea te ne fakahoko 'a hono pule'anga mā'oni'oni mo ta'engatá?