Fakamaama ʻo e Fokotuʻutuʻu ʻo e Taimi: Tāniela 9 mo e Uike ʻe 70 • tonga • ~10 min
Talitali fiefia atu, kaungāmeʻa ʻofaʻanga! ʻI heʻetau ako fakamuimui taha, naʻa tau fononga ai ʻi he kikite fakaofo ʻo e uike ʻe 70 ʻo Taniela 9, ʻo fakamoʻoni ki hono fakahoko totonu ʻi he hāʻele mai, ngāue, mo e feilaulau ʻa hotau Mīsaia. Naʻa tau sio ai ki he anga hono fakahinohino fakahangatonu ʻe he taimi fakaʻotuá ni kia Sīsū, ʻo fakaʻosiʻaki hono pani, hono pekia, pea mo e ngataʻanga hili ia ʻo e tokanga makehe ʻa e fuakavá ki he puleʻanga Siú. Ko eni, te tau fakaʻataʻata atu ʻetau sio, ʻo mahinoʻi ko e uike ʻe 70 ko ení ʻoku ʻikai ko ha kikite tuʻumālie, ka ko ha konga mahuʻinga ia ʻo ha taimi lahi ange, mo fakalūkufua, naʻe foaki kia Taniela.
Ke tau toe vakaiʻi ha veesi mahuʻinga mei he Taniela 9:
Taniela 9:24: "Ko e uike ʻe fitungofulu kuo kotofa ki ho kakai, pea ki ho kolo māʻoniʻoni, ke fakaʻosi ʻa e angahala, pea ke fakangata ʻa e angahala, pea ke fai ʻa e fakalelei ki he kovi, pea ke ʻomi ʻa e māʻoniʻoni taʻengata, pea ke silaʻi ʻa e vīsone mo e kikite, pea ke pani ʻa e Fungani Māʻoniʻoni."
Ko e foʻi lea "kotofa" ʻi heni ʻoku haʻu ia mei he foʻi lea faka-Hepelū "chathak," ʻa ia ʻoku ʻuhinga totonu ki he "motu ʻoff" pe "vahevaheʻi." Ko ha fakakaukau loloto ʻeni! ʻOku tala mai ai kiate kitautolu ko e uike ʻe 70 ko ení (pe ʻaho fakaekikite ʻe 490, ʻa ia ʻoku fakafofongaʻi ʻa e taʻu totonu ʻe 490, ʻo fakatatau ki he tefitoʻi moʻoni ʻo e taʻu-ʻaho ʻoku maʻu ʻi he ngaahi veesi hangē ko e Nōmipa 14:34 mo e ʻIsikeli 4:6) naʻe ʻikai ke nau tuʻumālie. Naʻa nau "motu ʻoff" mei ha vahaʻa taimi fakakikite lahi ange. Ko e hā ʻa e vahaʻa taimi lahi ko iá?
Ke maʻu ʻa e talí, te tau toe vakai ki he Taniela vahe 8, ʻa ia naʻe maʻu ai ʻe Taniela ha vīsone naʻe ʻikai te ne mahinoʻi kakato. Naʻe fekau atu ʻa e ʻāngelo ko Keapieli ke ne fakamatalaʻi ia, ka naʻe hemo ʻa Taniela pea naʻe ʻikai kakato ʻa e fakamatala. Naʻe fanongo ia ki ha leʻo ʻoku fehuʻi:
Taniela 8:13: "Pea naʻa ku fanongo ki ha tokotaha māʻoniʻoni ʻoku lea, pea naʻe pehē ʻe ha tokotaha māʻoniʻoni ki he tokotaha māʻoniʻoni ko ia naʻe lea, ʻE fuoloa fēfē ʻa e vīsone fekauʻaki mo e feilaulau fakaʻaho, mo e angahala ʻo e fakaʻauha, ke foaki fakatouʻosi ʻa e fale tapú mo e kau tau ke molomoloki?"
Pea naʻe ʻoange ʻa e tali:
Taniela 8:14: "Pea naʻe pehē mai ʻe ia kiate au, Ki he ʻaho ʻe uaafe tolungeau; pea ʻe fakamaʻa leva ʻa e fale tapú."
Ko eni ʻa e kikite lahi ange! Ko e uike ʻe 70 (taʻu ʻe 490) ʻoku "motu ʻoff" ia mei he ʻaho ʻe 2300 (taʻu). ʻOku ʻuhinga ʻeni ʻoku nau fekauʻaki ʻa e ongo kikité ni ʻi ha kamataʻanga tatau.
Ko e kamataʻanga ʻo e kikite ʻo e uike ʻe 70, ʻo hangē ko ia naʻa tau sio ai ʻi heʻetau ako ki muʻá, ko e tuʻutuʻuni ke fakafoki mo langa foʻou ʻa Selūsalema. ʻOku pehē ʻe he Taniela 9:25:
Taniela 9:25: "Ko ia ke ke ʻiloʻi mo mahinoʻi, ko e kamata mei he ʻalu atu ʻo e fekau ke fakafoki mo langa ʻa Selūsalema ʻo aʻu ki he Mīsaia ko e Pilinisí ʻe hoko ʻa e uike ʻe fitu, mo e uike ʻe onongofulu mā ua: ʻe langa foʻou ʻa e hala, mo e holi, ʻo aʻu ki he ngaahi kuonga faingataʻa."
Ko e tuʻutuʻuni ko ení, tautautefito ki he taha naʻe foaki ʻe ʻAtasekesi ʻi he 457 K.M. (ʻĒsela 7), ʻoku fakaʻilongaʻi ai ʻa e kamataʻanga ʻo e kikite ʻo e uike ʻe 70 mo e kikite ʻo e ʻaho ʻe 2300. Kapau naʻe "motu ʻoff" ʻa e taʻu ʻe 490 mei he taʻu ʻe 2300, ʻoku toe ai ha konga lahi ʻo e taimi ke fakahoko hili ʻa e uike ʻe 70.
Tau fai ʻa e fika: taʻu ʻe 2300 (kikite kakato) - taʻu ʻe 490 (ko e uike ʻe 70) = taʻu ʻe 1810 ʻoku toe. Ko e taʻu ʻe 1810 ko ení ʻoku fakalōloa atu ia ʻo laka mamaʻo atu ʻi he kuonga ʻo Kalaisi mo e kau ʻaposetolo ʻuluakí, ʻo ne taki kitautolu ki he loloto ʻo e kuonga faka-Kalisitiané.
Ko e uike ʻe 70, pe taʻu ʻe 490, naʻe ngata ia ʻi he 34 T.K. Ko e taʻu ko ení naʻe fakaʻilongaʻi ai ha momeniti mahuʻinga ʻi he palani ʻa e ʻOtuá. Lolotonga kuo fakaʻosi ʻe Sīsū ʻEne ngāue fakamaama pea hāʻele hake ki he langí, naʻe kei tokanga taha pē ʻa e pōpoaki ʻo e fakamoʻuí ki he puleʻanga Siú. Ka ʻi he hoko atu ʻa e kau taki ʻo ʻIsilelí ʻi hono fakafepakiʻi ʻo e Mīsaiá, naʻe hoko ha liliu lahi. Ko hono tolomakaʻi ʻo Sitīvení, ʻoku tohi ʻi he Ngāue vahe 7, ʻoku faʻa mahinoʻi ia ko e ngataʻanga totonu ʻo e vahaʻa taimi ʻo e uike ʻe 70 ki he puleʻanga Siú.
Ngāue 7:54-59: "Pea ʻi heʻenau fanongo ki he ngaahi meʻa ni, naʻa nau fefeka ʻa honau lotó, pea nau fegūʻulu honau nifó kiate ia. Ka ko ia, ʻi heʻene fonu ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní, naʻe sio hake ia ʻo fakamātoato ki he langí, ʻo ne sio ki he lāngilangi ʻo e ʻOtuá, mo Sīsū ʻoku tuʻu ʻi he nima toʻomataʻu ʻo e ʻOtuá, Pea pehē, Vakai, ʻoku ou sio ki he ngaahi langí kuo fakaava, pea mo e Foha ʻo e tangatá ʻoku tuʻu ʻi he nima toʻomataʻu ʻo e ʻOtuá. Pea nau kalanga leva ʻaki ha leʻo lahi, pea nau pupuni honau telingá, pea nau lele kiate ia ʻo taha pē, Pea nau kapusi ia ki tuʻa mei he koló, pea nau tolomakaʻi ia: pea naʻe tuku hifo ʻe he kau fakamoʻoní honau kofú ʻi he vaʻe ʻo ha talavou, ko hono hingoá ko Saula. Pea nau tolomakaʻi ʻa Sitīveni, ʻo ne ui ki he ʻOtuá, ʻo pehē, ʻE ʻAfio Sīsū, ke ke tali hoku laumālié."
ʻI he meʻa fakamamahi ko ení, naʻe kamata ke fakalōloa atu ʻa e komisoni ʻo e ongoongoleleí ʻo laka atu ʻi he kakai Siú ki he kau Senitaile, ʻo hangē ko ia naʻe hā mai ʻi he vīsone ʻo Pita pea mo e ngāue ki he Koliniusi (Ngāue 10:34-35). Ko e vahaʻa taimi makehe naʻe kotofa ki he puleʻanga Siú kuo ngata ia, pea ko e pōpoaki ʻo e fakamoʻuí kuo pau ke ʻalu "ki he ngaahi ngataʻanga ʻo e māmaní" (Ngāue 1:8).
Ko ia, ko e hā ʻoku hoko ʻi he ngataʻanga ʻo e kikite kakato ʻo e ʻaho ʻe 2300? ʻOku tala mai ʻe he Taniela 8:14, "pea ʻe fakamaʻa leva ʻa e fale tapú." Talu mei hono fakaʻauha ʻo e fale tapu fakamaama ʻi he 70 T.K., ʻoku ʻikai lava ke ʻuhinga ʻeni ki ha temipale fakamaama. ʻOku fakahinohino ʻa e kikite ko ení ki ha ngāue ʻi he fale tapu fakalangí, ʻa ia ʻoku ngāue ai ʻa Kalaisi pē ʻi hotau tuʻuʻangá.
Ko e fakamaʻa ʻo e fale tapú ʻi he Fuakava Motuʻá naʻe kau ai ha ʻaho fakalelei, ʻa ia naʻe toʻo fakaefakatātā ai ʻa e ngaahi angahala ʻo e kakaí mei he fale tapú. ʻI he moʻoni fakalangí, ko e "fakamaʻa" ko ení ʻoku fakahinohino ia ki ha ngāue fakaʻotua ʻo e fakamaau mo e fakalelei, ʻa ia ʻoku fai ai ki he lekooti ʻo e ngaahi angahalá pea ʻoku fakamoʻoniʻi kakato ai ʻa e māʻoniʻoni ʻo Kalaisí. Naʻe kamata ʻa e ngāue ko ení ʻi he ngataʻanga ʻo e ʻaho fakaekikite ʻe 2300, ʻa ia ʻoku ne taki kitautolu ki he taʻu 1844.
Ko e hā ʻoku fuʻu mahuʻinga ai kiate kitautolu ʻoku moʻui he ʻaho ní ke mahinoʻi ʻa e taimi ko ení? He ko e ngāue ʻo hono fakamaʻa ʻo e fale tapu fakalangí, naʻe kamata ʻi he 1844, ʻoku fakaʻilongaʻi mai ai ʻoku tau moʻui ʻi he taimi totonu ʻo e fakamaau ki muʻa ʻo e hāʻele mai. Ko eni ʻa e "houa ʻo ʻEne fakamaau" naʻe fanongonongo ʻe he ʻāngelo ʻuluaki ʻo e Fakahā:
Fakahā 14:7: "ʻO ne pehē ʻaki ha leʻo lahi, Manavahē ki he ʻOtuá, pea ke ʻoange ha lāngilangi kiate ia; he kuo hoko mai ʻa e houa ʻo ʻEne fakamaau: pea ke lotu kiate ia naʻe fakatupu ʻa e langí, mo e māmaní, mo e tahí, mo e matavai ʻo e ngaahi vai."
Ko e pōpoaki ko ení, ʻoku fekauʻaki fakahangatonu ki hono fakahoko ʻo e Taniela 8:14, ʻoku ui ai ʻa e faʻahinga kotoa ʻo e tangatá ke nau ʻiloʻi ʻoku hoko ha ngāue makehe ʻi he langí. Ko ʻetau moʻuí, ko ʻetau filí, ko ʻetau fekauʻaki mo e ʻOtuá ʻoku vakaiʻi ia ʻi he ʻao ʻo e ʻunivēsí. Ko ha ui ia ki he fakaʻapaʻapa, ki he tukulolo, pea ke teuteu ki he hāʻele vave mai ʻa Sīsū.
ʻO hangē ko ia kuo tau sio ai, ʻoku ʻoatu ʻe he kikite ʻa Tanielá ha fakavaʻe fakaofo ki hono mahinoʻi ʻo e palani ʻa e ʻOtuá ʻi he hisitōliá, ʻo ne taki kitautolu ki hotau momeniti lolotonga. Ko e "fakamaʻa ʻo e fale tapú" ʻoku lave ki ai ʻi he Taniela 8:14 ko ha fakakaukau loloto ia, ʻoku tuʻu ʻi he tefito ʻo ʻetau mahino ki he ngāue ʻa Kalaisi maʻatautolu. ʻI heʻetau ako hono hokó, te tau hū loloto ange ki he fale tapu fakalangi pē ʻokú ne, ʻo vakaiʻi hono mahuʻingá pea mo e ʻuhinga ʻo hono fakamaʻá ki he tui kotoa pē.
Test your understanding of this lesson.
1. Ko e hā ʻa e kikite naʻe akoʻi ʻe Taniela ʻa ia naʻe fakaʻilongaʻi mai ai ko e ngataʻanga ʻo e nofo pōpula ʻi Pāpilone kuo ofi, ʻo ne ueʻi ai ʻene lotu māfana ʻi Taniela 9?
2. Fakatatau kia Taniela 9:21-23, ko e hā naʻe ʻuluaki ʻuhinga ʻa Kepaleli ʻi heʻene haʻu kia Taniela lolotonga ʻene lotu?
3. ʻOku pehē ʻe he lēsoni ko e foʻi lea 'fakapapauʻi' ʻi Taniela 9:24, mei he foʻi lea faka-Hepelū ko e 'chatak,' ʻoku ʻuhinga ki he 'motuʻa' pe 'tuʻuaki.' Ko e hā ʻa e vahaʻataimi fakapalōfita lahi ange ʻoku 'motuʻa' mei ai ʻa e ngaahi uike ʻe fitungofulu ko ʻení?
4. Ko e fē ʻi he ngaahi veesi Tohitapu ko ʻení ʻoku lave ki ai ʻi he lēsoni ke fakatuʻu ai ʻa e tefitoʻi moʻoni fakapalōfita ʻo e ʻaho-ki-he-taʻu?
5. Ko e fē ʻa e taimi pau ʻo e ʻaho naʻe ala ai ʻa e ʻāngelo ko Kepaleli kia Taniela lolotonga ʻene kei lotu ʻi Taniela 9?
6. Ko e kikite ʻo e uike ʻe fitungofulu ʻi Taniela 9 ʻoku fakahaaʻi ko ha kikite tuʻumālie, ʻoku fakamavaheʻi kakato mei he vīsone naʻe maʻu ʻe Taniela ʻi Taniela 8.
7. Ko e lotu ʻa Taniela ʻi Taniela 9 naʻe kau ai ʻa e vete ʻo e angahala ʻo hono kakaí ʻi he tānaki atu ki he fakamoʻoniʻi ʻo e māʻoniʻoni ʻa e ʻOtuá.