Fakamaama ʻo e Fokotuʻutuʻu ʻo e Taimi: Tāniela 9 mo e Uike ʻe 70 • tonga • ~10 min
Talitali fiefia, kaungāmeʻa ʻofeina, ki ha toe ako Tohitapu fakakoloa! He ʻaho ní, te tau hū ki ha momeniti mahuʻinga ʻi he tohi ʻa Taniela, ko ha momeniti naʻe fakaava ai ʻe he lotu fakamātoato ʻa ha tamaioʻeiki faitotonu ʻa e matapā ki ha fakahā fakaʻotua loloto. Te tau fakakaukau ki he veteangahala mo e kole fakamātoato ʻa Taniela, pea tau mamata ki he founga ʻoku tali vave mo mālohi ai ʻe he ʻOtua ʻa kinautolu ʻoku nau kumi kiate Ia ʻaki honau loto kotoa. Ko e lēsoni ko ʻení ʻoku fakamamafaʻi ai ʻa e mālohi fakaofo ʻo e lotu mo e veteangahala, ʻo fakahāhā ai ko ʻetau kumi ki he ʻOtuá ʻe lava ke taki moʻoni ia ki he ngāue fakalangi mo e mahino, naʻa mo e lolotonga ʻo e ngaahi taimi faingataʻa.
ʻI he Taniela vahe 9, ʻoku tau ʻilo ai ʻoku loloto ʻa e mamahi ʻa e palōfitá ʻi he tuʻunga ʻo hono kakaí. Naʻá ne ako ʻa e ngaahi kikite ʻa Selemaia, tautautefito ki he taʻu ʻe fitungofulu ʻo e fakaʻauha ki Selūsalema (Selemaia 25:11-12; 29:10). ʻI he ofi mai ʻa e ngataʻanga ʻo e ngaahi taʻu ko iá, naʻe ʻikai ke nofo pē ʻa Taniela ʻo tatali; naʻá ne kumi ki he ʻEikí ʻaki ha lotu mo e veteangahala mālohi. Ko ʻene lotú naʻe ʻikai ko ha kole noa pē, ka ko ha liligi loloto hifo ʻo hono laumālié, ko ha faʻifaʻitakiʻanga kiate kitautolu kotoa:
“Pea naʻá ku fakaʻataʻata hoku matá ki he ʻEiki ko e ʻOtuá, ke kumi ʻaki ʻa e lotu mo e kole, ʻaki ʻa e ʻaukai, mo e kofu tangitangisino, mo e efuefu: Pea naʻá ku lotu ki he ʻEIKI ko hoku ʻOtuá, ʻo fai ʻeku veteangahalá, ʻo pehē, ʻE ʻEiki, ko e ʻOtua lahi mo fakamanavahē, ʻoku tauhi ʻa e fuakava mo e ʻaloʻofa kiate kinautolu ʻoku ʻofa kiate Ia, pea kiate kinautolu ʻoku nau tauhi ʻEne ngaahi fekaú; Kuo mau angahala, pea kuo mau fai ʻa e fai angahalá, pea kuo mau fai fakaʻuli, pea kuo mau angatuʻu, ʻo mavahe mei hoʻo ngaahi tuʻutuʻuní pea mei hoʻo ngaahi fakamaú: Pea naʻe ʻikai foki te mau fakaongo ki hoʻo kau tamaioʻeiki ko e kau palōfitá, ʻa ia naʻa nau lea ʻi ho hingoá ki homau ngaahi tuʻí, homau houʻeikí, mo ʻemau ngaahi tamaí, pea ki he kakai kotoa pē ʻo e fonuá.”
Taniela 9:3-6
Fakatokangaʻi ʻa e ngaahi konga ʻo e lotu ʻa Taniela: ʻaukai, kofu tangitangisino, mo e efuefu—ko e ngaahi fakaʻilonga ʻo e fakavaivai mo e fakatomala loloto. Naʻe ʻikai ngata pē ʻene kole ngaahi ʻofa; naʻá ne ʻuluaki fai ha veteangahala loloto. Naʻe ʻikai ngata pē ʻene vete ʻene ngaahi angahala pē ʻaʻaná, ka naʻá ne fakafehoanaki ia mo e ngaahi angahala ʻa hono kakaí, ʻo ne fakamoʻoni ki heʻenau angatuʻu fakakātoa ki he ngaahi lao ʻa e ʻOtuá mo ʻenau taʻefakafekauʻaki ki he ngaahi pōpoaki ʻa e kau palōfitá. Ko ha faʻifaʻitakiʻanga mālohi ʻeni ʻo e veteangahala fakakātoa, ʻo fakamoʻoniʻi ʻoku tau faʻa kau ʻi ha komiunitī kuo hē.
Ko e lotu ʻa Taniela ʻoku fakaʻofoʻofa ʻene fakakātoa ʻa e veteangahala mo e kole ki he ʻulungāanga ʻo e ʻOtuá. ʻOkú ne fakamoʻoniʻi ʻa e ʻOtuá ko e "ʻOtua lahi mo fakamanavahē," ka ʻoku toe pehē foki ko Ia ʻoku tauhi "fuakava mo e ʻaloʻofa." ʻOku fakahāhā ʻe heni ʻa ʻene mahino loloto ki he fakamaau totonu ʻa e ʻOtuá pea mo ʻEne ʻofa taʻe-ueʻia mo e faitotonu, naʻa mo e taimi kuo taʻefaitotonu ai hono kakaí.
Ko e kumi fakamātoato ʻa Taniela ʻoku feʻungamālie mo e talaʻofa ʻa e ʻOtuá naʻe foaki mai ʻe he palōfita ko Selemaiá:
“Pea te mou toki ui mai kiate au, pea te mou ō ʻo lotu kiate au, pea te u fakaongo kiate kimoutolu. Pea te mou kumi kiate au, pea te mou ʻilo au, ʻo ka mou kumi kiate au ʻaki homou loto kotoa.”
Selemaia 29:12-13
Ko e talaʻofa ko ʻení ʻoku fakapapauʻi mai ai kapau te tau kumi moʻoni ki he ʻOtuá, ʻo liligi hifo hotau lotó ʻi he lotu mo e veteangahala, te Ne fakaongo mo tali moʻoni. Ko e aʻusia ʻa Taniela ko ha fakamoʻoni moʻui ia ki he moʻoni ko ʻení. ʻOku ʻikai mamaʻo pe taʻefekauʻaki ʻa e ʻOtuá; ʻokú Ne holi ke tau tafoki kiate Ia ʻaki ha loto-moʻoni.
ʻOku toe fakapapauʻi foki ʻe he saame ʻa e moʻoni ko ʻení:
“ʻOku ofi ʻa Sihova kiate kinautolu kotoa pē ʻoku ui kiate ia, kiate kinautolu kotoa pē ʻoku ui kiate ia ʻi he moʻoni. Te Ne fakahoko ʻa e holi ʻo kinautolu ʻoku manavahē kiate ia: te Ne toe fanongo foki ki heʻenau tangí, pea te Ne fakahaofi kinautolu.”
Sāme 145:18-19
Ko e tali ʻa e ʻOtuá ki he lotu ʻa Taniela naʻe vave mo fakaofo. Lolotonga ʻoku kei lotu ʻa Taniela, naʻe fekauʻi atu ha talafekau fakalangi:
“Pea lolotonga ʻeku leá, mo e lotú, mo e vete ʻeku angahalá pea mo e angahala ʻo hoku kakai ko ʻIsilelí, pea mo e fakahā atu ʻeku kolé ki he ʻEIKI ko hoku ʻOtuá koeʻuhi ko e moʻunga māʻoniʻoni ʻo hoku ʻOtuá; ʻIo, lolotonga ʻeku lea ʻi he lotú, naʻe hoko mai leva ʻa e tangata ko Kēpule, ʻa ia naʻá ku ʻosi mamata ki ai ʻi he vīsone ʻi he kamataʻangá, ʻo ne puna vave mai, ʻo ne ala mai kiate au ʻi he taimi ʻo e feilaulau efiafí. Pea naʻá ne fakahā mai kiate au, ʻo ne lea mai kiate au, ʻo pehē, ʻE Taniela, kuó u hoko mai he taimí ni ke foaki kiate koe ʻa e poto mo e mahino. ʻI he kamataʻanga ʻo hoʻo ngaahi kolé naʻe hoko mai ʻa e fekaú, pea kuó u hoko mai ke fakahā kiate koe; he ʻoku ke ʻofa lahi ʻaupito: ko ia ke ke mahinoʻi ʻa e meʻá, pea fakakaukauʻi ʻa e vīsoné.”
Taniela 9:20-23
ʻOku fakahā mai ʻe he veesi ko ʻení ha ngaahi moʻoni mālohi:
ʻOku fakaofo moʻoni ʻaupito ko e "ʻi he kamataʻanga ʻo hoʻo ngaahi kolé naʻe hoko mai ʻa e fekaú." ʻOku fakamamafaʻi ʻe heni ʻa e vave ʻo e tokanga ʻa e ʻOtuá ki heʻetau ngaahi lotú. Ki muʻa pea toki lava ʻa Taniela ʻo fakaʻasi ʻene lotó, kuo ʻosi ngāue ʻa hēvani ʻi he tali. Ko e ngāue fakalangi ko ʻení naʻe ʻikai ngata pē ʻi hono fakafiemālieʻi ʻo Taniela, ka ke foaki kiate ia ha mahino fakapalōfita mahuʻinga ʻe aʻu mamaʻo atu ʻi hono moʻuí, ʻo ne faʻu ʻa e mahino ki he palani ʻa e ʻOtuá ki he ngaahi taʻu ʻe lauiafe ʻe hoko mai.
Ko e tali fakalangi ko ʻeni ki he lotu ʻa Taniela ʻoku fakamamafaʻi ai ha tefitoʻi moʻoni: ʻoku ʻikai ngataʻa ʻetau ngaahi kole fakamātoato ki he ʻOtuá. ʻI he taimi ʻoku tau fakavaivai ai, vete hotau ngaahi angahalá, pea kumi ki Hono finangaló ʻaki ha loto kakato, ʻoku ʻikai ngata pē ʻi he fanongo ʻa e ʻOtuá ka ʻokú Ne ngāue, ʻo faʻa foaki mai ʻa e mahino ʻoku lahi ange ʻi hotau ʻilo fakanatula. ʻOkú Ne holi ke fakahā ʻEne palaní ki Heʻene fānau ʻofeina.
Ko e aʻusia ʻa Taniela ʻi he vahe 9 ko ha fakamoʻoni mālohi ia ki he ola lelei ʻo e lotú pea mo e ʻulungāanga ʻofa ʻo hotau ʻOtuá. ʻI ha momeniti ʻo e palopalema fakafonua loloto mo e holi fakafoʻituitui ki he mahino, naʻe tafoki ʻa Taniela ki he ʻOtuá ʻaki ha fakavaivai, ʻaukai, mo ha veteangahala fakamātoato. Ko e tali ʻa e ʻOtuá naʻe ʻikai ngata pē ʻi he vave ka naʻe loloto, ʻo fekauʻi mai ʻa e ʻāngelo ko Kēpulé ke ne foaki ʻa e "poto mo e mahino" koeʻuhi ko Taniela ko ha "ʻofaʻanga lahi." Ko e ngāue fakalangi ko ʻení ʻoku fakamamafaʻi ai ʻoku fanongoʻi ʻetau ngaahi lotu fakamātoató ʻi hēvani, pea ʻoku holi ʻa e ʻOtuá ke fakahā ʻEne ngaahi palani taʻengatá kiate kinautolu ʻoku nau kumi faivelenga kiate Ia. Ke hūhū mai ʻa e faʻifaʻitakiʻanga ʻa Tanielá ke tau hū ki hotau ʻOtuá ʻaki ha loto fakaava, ʻo falala te Ne fanongo mo tali ki heʻetau kole loto-moʻoni kotoa pē.
Test your understanding of this lesson.
1. Ko e hā e mahino naʻe ueʻi ʻe Taniela ke ne fakafepakiʻi hono fofongá ki he ʻEiki ko e ʻOtuá ʻaki ʻa e lotu mo e hūfaki, ʻaki ʻa e ʻaukai, mo e kofu tōtōlofo, pea mo e efuefu, ʻo hangē ko ia ʻoku fakamatalaʻi ʻi he Taniela 9?
2. ʻI heʻene lotú, naʻe fakamoʻoniʻi ʻe Taniela ko e 'māʻoniʻoni ʻoku ʻaʻau, ka kiate kitautolu ko e puputuʻu ʻo e ngaahi fofongá.' Ko e hā naʻá ne fakamahinoʻi ko e ʻuhinga ʻo e mamahi mo e fakamovete ʻa ʻIsilelí, ʻo fakatatau ki he Taniela 9:7?
3. ʻO fakatatau ki he lēsoní, ko e hā e ngaahi ngāue pau naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Taniela ʻi heʻene kumi ki he ʻEiki ko e ʻOtuá, ʻo hangē ko ia ʻoku lave ki ai ʻi he Taniela 9:3?
4. Ko e hā e tafaʻaki ʻo e lotu ʻa Tanielá ʻoku fakamamafaʻi ko ha faʻifaʻitakiʻanga ki he kau tui, neongo ko ha tangata māʻoniʻoni ia?
5. Ko e fēfē hono fakamatalaʻi ʻe he lēsoní ʻa e tali ʻa e ʻOtuá ki he lotu fakamātoato mo moʻoni ʻa Tanielá?
6. Naʻe tatali pē ʻa Taniela ʻo ʻikai fakahoko ha ngāue ki he fakakakato ʻo e taʻu ʻe 70 ʻo e pōpula ʻi Pāpilone naʻe lave ki ai ʻi he kikite ʻa Selemaia.
7. ʻI heʻene lotu ʻi he Taniela 9, naʻe tefito ʻa Taniela ʻi he vete pē ʻo ʻene ngaahi angahala fakafoʻituituí, ʻo ʻikai lave ki he ngaahi faihala ʻo hono puleʻangá.