Evangefy

Ha Kiʻi Vakai Atu ki he Ngaahi Fekei ʻo e Kahaʻu

Ko e Veesione 'o Taniela 8: Ko e Sipi Tangata, Kosi, mo e Hōni Si'i • tonga • ~10 min

Ha Kiʻi Vakai Atu ki he Ngaahi Fekei ʻo e Kahaʻu

Kainga ʻofeina, ʻi heʻetau hokohoko atu ʻetau fononga ʻi he tohi ko Taniela, ʻoku fakaafeʻi kitautolu ke tau mamata ki he ʻilo fakaofo ʻa e ʻOtua ki he kahaʻu ʻo e hisitōlia ʻo e tangata. ʻI he Taniela vahe 8, ʻoku maʻu ai ʻe he palōfita ha vīsone loloto ʻe taha, ʻa ia ʻoku fakaeʻa ai ʻa e tuʻu hake mo e tō hifo ʻo e ngaahi puleʻanga lalahi ʻe tākiekina ai ʻa māmani ʻi he ngaahi senituli ka hoko mai. Ko e vīsone ko ʻeni ʻoku ʻikai ngata pē ʻi hono fakapapauʻi ʻa e ngaahi moʻoni kuo tau ʻosi ako, ka ʻoku toe fakafeʻiloaki foki mo e ngaahi fakaikiiki foʻou fekauʻaki mo e ngaahi mālohi pau mo ʻenau ngaahi fekaukauʻaki. ʻOku ne fakapapauʻi mai kiate kitautolu ʻoku pule ʻa e ʻOtua, ʻo ne fokotuʻutuʻu ʻa e ngaahi meʻa ʻo fakatatau ki heʻene palani fakalangi, naʻa mo e loto-moʻua mo e ngaahi fekeʻikeʻi ʻo e ngaahi puleʻanga. Tau fakaava ʻetau Tohi Tapu pea vakaiʻi ʻa e kikite fakaofo ko ʻeni.

Ko e Sipi Tangata Hōno Ua: Kuo Fakaeʻa ʻa Mitia-Pēsia

ʻOku kamata ʻa e vīsone ʻa Taniela ʻaki ha fakatātā fakaofo ʻo ha monumanu mālohi, ko ha sipi tangata, ʻo fakafofongaʻi ha puleʻanga lahi ʻe puleʻi ʻa e māmani ʻo e kuonga muʻa. Tau lau ʻene fakamatala:

Taniela 8:3-4: “Pea u hiki hake hoku mata, ʻo mamata, pea vakai, naʻe tuʻu ʻi he veʻe vaitafe ha sipi tangata ʻoku ongo hōna: pea naʻe māʻolunga ʻa e ongo hōna; ka naʻe māʻolunga ange ʻa e taha ʻi he taha, pea naʻe hoko mai fakamui ʻa e māʻolunga angé. Naʻaku mamata ki he sipi tangata ʻoku ne tuʻutuʻu ki he hihifó, mo e tokelau, mo e tonga; ko ia naʻe ʻikai lava ha monumanu ke tuʻu ʻi hono ʻao, pea naʻe ʻikai ha taha naʻe lava ke fakahaofi mei hono nima; ka naʻe fai ʻe ia ʻo fakatatau ki hono loto, pea naʻe hoko ia ʻo lahi.”

He ko ʻeni, ʻoku mamata ʻa Taniela ki ha sipi tangata ʻoku ongo hōna, ʻoku tupu māʻolunga ange ʻa e taha ʻi he taha, ʻo fakaʻilongaʻi ʻa e ongo mālohi kehekehe ka ʻoku fekauʻaki. Ko e sipi tangata ko ʻeni naʻe fuʻu mālohi ʻaupito, ʻo ne tuʻutuʻu hono ngaahi kolōnia ki he ngaahi feituʻu ʻe tolu—ki he hihifó, ki he tokelau, mo e tonga—ʻo ʻikai ha taha ʻe lava ke fakafepakiʻi hono mālohi. Ko e puleʻanga fēfē eni? ʻOku ʻoatu ʻe he ʻāngelo ko Kepelieli ʻa e fakamatala mahino ki mui ʻi he vahe ko ʻeni, ʻo ʻikai ha feituʻu ki ha fakakaukau pē ʻa e tangata:

Taniela 8:20: “Ko e sipi tangata naʻá ke mamata ki ai ʻoku ongo hōna ko e ngaahi tuʻi ʻo Mitia mo Pēsia.”

ʻOku fakapapauʻi ʻe heni ko e sipi tangata ʻoku fakafofongaʻi ʻa e Puleʻanga Mitia-Pēsia, ʻa ia naʻe hoko hifo kia Pāpilone ko e mālohi pule ʻo māmani, hangē ko ia naʻa tau mamata ki ai ʻi he Taniela vahe 7 ʻi he pea. Ko e “ongo hōna” ʻoku fakaʻilongaʻi ʻa e kau Mitia mo e kau Pēsia, pea ko e kau Pēsia (ko ia “naʻe hoko mai fakamui ʻa e māʻolunga angé”) naʻa nau hoko fakamui ko e mālohi ange ʻo e ongo puleʻangá. ʻOku fakapapauʻi ʻe he ngaahi lekooti fakahiisitōlia ʻenau ngaahi kolōnia lahi ʻi he ngaahi feituʻu kuo lave ki ai, ʻo fokotuʻu ha puleʻanga lahi mei ʻInitia ki ʻĪtiōpia. Ko e folofola fakapalōfita ʻa e ʻOtua ʻoku ne ʻoatu ha fakatātā mahino kiate kitautolu ʻo e ngaahi meʻa ʻe hoko ki he kahaʻu ʻi ha fuoloa ki muʻa pea nau toki hoko.

Ko e Kosi Vave mei he Hihifó: ʻOku Tuʻu Hake ʻa Kalisi

Hangē pē ko e sipi tangata naʻe hā ngali ʻikai-ikunaʻi, ʻoku hoko hake ha mālohi foʻou, fuʻu vave ʻaupito mei he hihifó, ʻo fakafepakiʻi ʻa e fokotuʻutuʻu kuo ʻosi ʻi ai. ʻOku fakamatalaʻi ʻe Taniela ʻa e feʻiloaki fakaofo ko ʻeni:

Taniela 8:5-7: “Pea lolotonga ʻeku fakakaukau, vakai, naʻe haʻu ha kosi tangata mei he hihifó ʻi he funga ʻo e māmani kotoa, ʻo ʻikai ne ne ala ki he kelekelé: pea naʻe ʻi he kosi ha hōna ʻiloa ʻi he vahaʻa hono ongo matá. Pea naʻe haʻu ia ki he sipi tangata naʻe ongo hōna, ʻa ia naʻaku mamata ki ai ʻoku tuʻu ʻi he veʻe vaitafe, pea naʻe lele atu kiate ia ʻi he ʻita ʻo hono mālohí. Pea naʻaku mamata kiate ia ʻoku ne fakaofiofi ki he sipi tangata, pea naʻe ʻita ʻaupito ia kiate ia, ʻo ne taaʻi ʻa e sipi tangata, ʻo ne fesiʻi hono ongo hōna: pea naʻe ʻikai ha mālohi ʻi he sipi tangata ke tuʻu ʻi hono ʻao, ka naʻe lī ia ki he kelekelé, ʻo ne molomoloki ia: pea naʻe ʻikai ha taha ʻe lava ke fakahaofi ʻa e sipi tangata mei hono nima.”

Fakaʻuta atu ki he vave mo e fuʻu anga-fakamālohi! Ko e “kosi tangata” ko ʻeni ʻoku ne ʻalu vave ʻaupito ʻo “ʻikai ne ne ala ki he kelekelé,” ʻo fakafofongaʻi ha kolōnia fuʻu vave ʻaupito. ʻOku ʻi ai hono “hōna ʻiloa” ʻi he vahaʻa hono ongo matá, ʻo fakaʻilongaʻi ha taki mālohi mo tuʻu-ki-muʻa. ʻOku ʻohofi ʻe he kosi ko ʻeni ʻa e sipi tangata ʻaki ha fuʻu mālohi lahi, ʻo ne fesiʻi hono ongo hōna ʻo ne ikunaʻi kakato ia. ʻIkai ngata ai, ʻoku ʻoatu ʻe he Tohi Tapu ʻa e fakamatala fakalangi:

Taniela 8:21: “Pea ko e kosi anga-fakamālohi ko e tuʻi ia ʻo Kalisi: pea ko e hōna lahi ʻoku ʻi he vahaʻa hono ongo matá ko e tuʻi ʻuluaki ia.”

ʻOku fakapapauʻi ʻe heni ko e “kosi tangata” ko e Puleʻanga Kalisi pea ko e “hōna lahi” ko hono tuʻi ʻuluaki—ʻAlekesanitā Lahi. ʻOku fakamatalaʻi fakaikiiki ʻe he hisitōlia ʻa e tuʻu hake fakafokifā ʻa ʻAlekesanitā mo ʻene ngaahi kolōnia fuʻu vave ʻaupito, ʻo ne feʻaluʻaki ʻi ʻĒsia Siʻi, ʻi he Hahake Lotoloto, pea ki ʻInitia, ʻo ne fulihi fakaʻaufuli ʻa e Puleʻanga Pēsia mālohí. Ko ʻene ngaahi taú naʻe fuʻu vave ʻaupito he naʻe hā ngali ʻoku “ʻikai ne ne ala ki he kelekelé” ʻene ngaahi kau taú. Ko e fakamoʻoni fakaofo ko ʻeni ʻoku fakamoʻoni ki he totonu ʻo e Folofola ʻa e ʻOtua.

Ko e Hōna Kuo Fesiʻi mo e Hingoa ʻe Fā ʻe Hoko Hifo

Ka ʻoku ʻikai ngata ʻa e vīsone ʻi he ikuna ʻa e kosí. Ko e hā ʻoku hoko ki he “hōna lahi” ko ʻeni, ko e tuʻi ʻuluaki mālohi ko ʻeni?

Taniela 8:8: “Ko ia naʻe fuʻu lahi ʻaupito ʻa e kosi tangata: pea ʻi heʻene mālohí, naʻe fesiʻi ʻa e hōna lahí; pea naʻe tuʻu hake ʻi hono fetongi ha toko fā ʻiloa ki he ngaahi matangi ʻe fā ʻo e langí.”

He ko ʻeni, ʻoku tau mamata ki ha liliu fakafokifā ʻo e ngaahi meʻá: ʻi he taimi pē naʻe aʻu ai ʻa e kosi ki hono tumutumu ʻo e mālohí, naʻe “fesiʻi ʻa hono hōna lahí.” ʻOku fakafofongaʻi ʻe heni ʻa e mate taʻe-teitei ʻa ʻAlekesanitā Lahi ʻi he tumutumu ʻo ʻene ngaahi kolōnia. Hili ʻene maté, naʻe ʻikai ke nofo fakataha hono puleʻanga lahi. Ka, naʻe tuʻu hake ha toko fā “ʻiloa” “ki he ngaahi matangi ʻe fā ʻo e langí,” ʻo fakaʻilongaʻi ha vahevahe ki he ngaahi puleʻanga kehekehe ʻe fā.

ʻIkai ngata ai, ʻoku fakapapauʻi ʻe he fakamatala fakalangi ʻa e mahino ko ʻeni:

Taniela 8:22: “Pea ʻi heʻene fesiʻí, ʻi he tuʻu hake ai ha toko fā ki hono fetongi, ʻe tuʻu hake ha puleʻanga ʻe fā mei he puleʻanga ko ia, ka ʻe ʻikai ʻi hono mālohí.”

Naʻe fakahoko totonu ʻa e kikite ko ʻeni. Hili ʻa e mate ʻa ʻAlekesanitā ʻi he 323 K.M., ko hono ngaahi senialé, hili ha ngaahi taʻu ʻo e fekeʻikeʻi, naʻa nau vahevahe fakamui hono puleʻangá ki he ngaahi puleʻanga lahi ʻe fā ʻo Kalisi: naʻe pule ʻa Kasana ki Masitonia mo Kalisi, naʻe pule ʻa Laisimakasi ki Tilasi mo e ngaahi konga ʻo ʻĒsia Siʻi, naʻe pule ʻa Selukasi ki Sīlia mo e ngaahi feituʻu lahi ʻo e hahaké, pea naʻe pule ʻa Tolomi ki ʻIsipite mo Palesitaine. Ko e ngaahi puleʻanga ʻe fā ko ʻeni, neongo ʻenau mālohí, naʻe ʻikai te nau maʻu fakataha ʻa e mafai taha pe ko e lahi ʻo e feituʻu naʻe puleʻi ʻe ʻAlekesanitā tonu. ʻOku fakamamafaʻi ʻe he ʻilo fakaikiiki ko ʻeni ʻa e pule kakato ʻa e ʻOtua.

Fakaʻosi

Ko e vīsone ʻo Taniela 8, mo hono ngaahi fakatātā fakaʻofoʻofa ʻo e sipi tangata mo e kosi tangata, ʻoku ne ʻoatu ha fakamatala fakaofo ki he hisitōlia ʻo māmani ʻi he kahaʻú, tautautefito ki he tuʻu hake mo e tō hifo ʻo e ngaahi puleʻanga Mitia-Pēsia mo Kalisi. Ko e folofola fakapalōfita ʻa e ʻOtua, naʻe ʻoatu ʻi he ngaahi senituli ki muʻa pea toki hoko ʻa e ngaahi meʻa ko ʻeni, ʻoku ne fakamoʻoniʻi hono mālohi kotoa mo hono ʻilo loloto ki he meʻa kotoa pē ʻoku hoko ʻi he māmaní. ʻOku ne fakaeʻa ʻa e kahaʻú ʻo ʻikai ke fakafiemālieʻi ha holi taʻeʻaonga, ka ke fakalotolahiʻi ʻetau tuí, ʻo fakapapauʻi mai kiate kitautolu ko ia moʻoni ʻa e Pule Fakaʻeiʻeiki ʻo e ʻunivēsí. ʻI heʻetau mamata ki he ngaahi kikite ko ʻeni ʻoku fakahoko ʻaki ha totonu pehē, ʻe lava pē ke loloto ange ʻetau falala ki he tuʻunga falalaʻanga ʻo e Folofola ʻa e ʻOtua, ʻo ne fakamanatu mai kiate kitautolu ko ʻene ngaahi talaʻofa ki heʻetau kahaʻú ʻoku tatau pē hono tuʻunga fakapapau. Hangē ko ia ʻoku fakamanatu mai ʻe ʻAisea 46:9-10, “Manatuʻi ʻa e ngaahi meʻa ʻo e kuonga muʻá: he ko au ko e ʻOtua, pea ʻoku ʻikai ha toe ʻOtua kehe; ko au ko e ʻOtua, pea ʻoku ʻikai ha taha ʻoku tatau mo au, ʻOku ou fakahaaʻi ʻa e ngataʻangá mei he kamataʻangá, pea mei he ngaahi kuonga ʻo e kuonga muʻá ʻa e ngaahi meʻa ʻoku teʻeki ai ke faí, ʻo pehē, ʻE tuʻu hoku fakakaukau, pea te u fai ʻa e meʻa kotoa pē ʻoku ou loto ki ai.”

Ngaahi Fekau Ke Fakakaukauʻi

  1. Ko e fakaikiiki makehe fē fekauʻaki mo e sipi tangata (Mitia-Pēsia) ʻoku lave ki ai ʻi he Taniela 8:3-4, pea ʻoku anga fēfē ʻenau fakafofongaʻi ʻa e ngaahi moʻoni fakahiisitōlia?
  2. ʻOku anga fēfē hono fakamamafaʻi ʻe he fakamatala ʻo e kosi tangata (Kalisi) ʻi he Taniela 8:5-7 ʻa e vave mo e mālohi ʻo ʻene ngaahi kolōnia? Ko e hā ʻoku fakahaaʻi ʻe he “ʻikai ne ne ala ki he kelekelé” fekauʻaki mo e ngaahi taú ʻa ʻAlekesanitā Lahi?
  3. Lau ʻa e Taniela 8:20-22 ʻo toe lelei. ʻOku anga fēfē hono fakamaama ʻe he fakamatala ʻa e ʻāngelo ko Kepelieli ʻa e ngaahi fakaʻilonga ʻo e sipi tangata, ko e kosi tangata, pea mo e hōna kuo fesiʻi?
  4. Ko e hā ʻoku tala mai ʻe he fakahoko totonu ʻo e ngaahi kikite ko ʻeni fekauʻaki mo e ʻilo ʻa e ʻOtua mo ʻene pule ki he hisitōlia ʻo e tangatá?
  5. ʻE lava fēfē ke fakalotolahiʻi ʻe he mahino ki he ngaahi kikite motuʻa ko ʻeni hoʻo tui ki he malava ʻa e ʻOtua ke tataki ʻa e ngaahi meʻa ʻi hotau māmani he ʻahó ni?

Lesson Quiz

Test your understanding of this lesson.

1. ʻI hono fakamatalaʻi ʻe he ʻāngelo ko Keapilielí ʻi Taniela 8, ko e puleʻanga fēfē naʻe fakafofongaʻi ʻe he sipí mo hono nifo ʻe ua?

2. Ko e ʻulungāanga fē ʻo e nifo ʻo e sipí ʻi he vīsone ʻa Tanielá naʻe tomuʻa tala ai ʻa e tuʻunga mālohi ange ʻo ha konga ʻe taha ʻo e Puleʻanga Mīsia-Pēsiá?

3. Naʻe fakamatalaʻi fēfē ʻe he vīsone ʻi Taniela 8 ʻa e lele vave fakaofo ʻo e kosi tangatá?

4. Hili hono 'mālohi ʻaupito' ʻo e kosi tangatá ʻi Taniela 8, ko e hā naʻe hoko ki hono 'nifo lahi'?

5. Naʻe ʻi fēfē ʻa Taniela ʻi heʻene sio ki he vīsone ʻo e sipí mo e kosí?

6. Ko e 'nifo lahi' ʻo e kosi tangatá ʻi Taniela 8 naʻe fakafofongaʻi ai ʻa e puleʻanga ʻe fā naʻe tupu hake hili e mate ʻa e tuʻi ʻuluaki.

7. Ko e sipi ʻi he vīsone ʻa Tanielá naʻe sio ki ai ʻoku ne teke pē ki he hihifó, ʻo fakafofongaʻi hono ngaahi ikuna ʻi he feituʻu ko iá.