Fakamaama ʻo e Fokotuʻutuʻu ʻo e Taimi: Tāniela 9 mo e Uike ʻe 70 • tonga • ~10 min
Koe talitali fiefia atu kiate kimoutolu, kainga ʻofeina, ʻi heʻetau hokohoko atu ʻetau fononga ʻi he ngaahi kikite mālohi ʻo Taniela. ʻI heʻetau ako fakaʻosi, naʻa tau sio kia Taniela ʻoku ne lilingi hono loto ʻi he lotu mo e vete angahala maʻa hono kakai. ʻI he tali ki ai, naʻe fekau vave mai ʻa e ʻāngelo ko Keapieli ke ne ʻoange kiate ia ʻa e "poto mo e ʻilo" (Taniela 9:22). He ʻaho ni, te tau fakaava ai ʻa e Taniela 9:24-27 ke fakaeʻa ha taha ʻo e ngaahi kikite fakaofo taha ʻi he Kautau Tohitapu kotoa—ko ha kikite naʻe tomuʻa tala totonu ʻa e hāʻele mai, ngāue, mo e mate feilaulau ʻa hotau Mīsaia, ko Sīsū Kalaisi.
Ko e pōpoaki ʻa Keapieli kia Taniela naʻe ʻikai ko e haohaoa pē ʻo e kahaʻu vave ʻo ʻIsileli ka naʻe fakahinohino mamaʻo atu, ki ha palani fakalangi ki he ngaahi kuonga. Tau fakamoʻoniʻi ʻa e taimi-tēpile fakaofo ko ʻeni.
Naʻe kamata ʻa Keapieli ʻaki hono fakamatalaʻi ʻa e taumuʻa lahi ʻo e kikite ʻaho fitungofulu. Ko ha palani fakalangi kakato ia maʻa e kakai ʻo e ʻOtua.
24 Kuo tuʻutuʻuni ʻa e uike ʻe fitungofulu ki ho kakai pea ki ho kolo tapu, ke fakangata ʻa e angahala, pea ke fakaʻosi ʻa e ngaahi angahala, pea ke fai ʻa e fakalelei ki he kovi, pea ke ʻomi ʻa e māʻoniʻoni taʻengata, pea ke silaʻi ʻa e vīsone mo e kikite, pea ke pani ʻa e Fungani Māʻoniʻoni.
Taniela 9:24
ʻI heni, ko e "uike ʻe fitungofulu" kuo "tuʻutuʻuni" pe "motuhi" maʻa e kakai ʻo Taniela mo Selūsalema. Ko e kikite ko ʻeni ʻoku ʻi ai hono taumuʻa fakaʻofoʻofa ʻe ono: ke fakangata ʻa e angahala, ke fakaleleiʻi ʻa e kovi, ke fakaava ʻa e māʻoniʻoni taʻengata, pea ke pani ʻa e Fungani Māʻoniʻoni. Ko e ngaahi meʻa kotoa pē ʻeni ʻe lava pē ʻe he Mīsaia ke fakahoko. Ko e kikite kotoa ʻoku fakahaaʻi ki Hono ngāue!
Hili ko ia, ʻoku ʻoange ʻe he kikite ha kamataʻanga mo ha fika totonu ʻoku taki ki he hāʻele mai ʻa e Mīsaia.
25 Ko ia ʻiloʻi pea mahinoʻi, ko e kamata mei he tuʻutuʻuni ke toe fakafoki mo langa ʻa Selūsalema ʻo aʻu ki he Mīsaia ko e Pilinisi ʻe hoko ʻa e uike ʻe fitu, pea uike ʻe onongofulu mā ua: pea ʻe toe langa ʻa e hala, pea mo e holisi, pea pehē ki he ngaahi kuonga faingataʻa.
Taniela 9:25
Ko e veesi ko ʻeni ʻoku ʻoange ai ʻa e kamataʻanga mahuʻinga: "ko e tuʻutuʻuni ke toe fakafoki mo langa ʻa Selūsalema." ʻOku fakahaaʻi ʻe he hisitōlia naʻe tuku atu ha tuʻutuʻuni pehē ʻe he Tuʻi ko ʻĀtasease. Mei he tuʻutuʻuni ko ia, ʻoku pehē ʻe he kikite ʻe ʻi ai ʻa e "uike ʻe fitu, pea uike ʻe onongofulu mā ua" (uike ʻe 62). ʻI hono fakakatoa ʻo e ngaahi uike ko ʻeni, ʻoku tau maʻu ai ʻa e uike ʻe 69 (7 + 62 = 69 uike). ʻI he ngataʻanga ʻo e uike ʻe 69 ko ʻeni, ʻe hāʻele mai ʻa e "Mīsaia ko e Pilinisi".
ʻI he taimi fakakikite, ko e "ʻaho" ʻoku faʻa fakafofongaʻi ai ʻa e "taʻu" (ʻIsikeli 4:6; Nōmipa 14:34). Ko ia, ko e 70 "uike" fakakikite ko e 70 x 7 = 490 ʻaho fakakikite, pe 490 taʻu totonu. Ko e uike ʻe 69 ʻe hoko ko e 69 x 7 = 483 taʻu. Ko e taimi-tēpile ko ʻeni ʻoku fakahinohino totonu mo fakaofo ki he hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi. Naʻe fēfē hono pani ʻo Sīsū ko e Mīsaia?
21 Pea ʻi he papitaiso ʻa e kakai kotoa pē, naʻe hoko, ʻi he papitaiso foki ʻo Sīsū, mo e lotu, naʻe fakaava ai ʻa e langi, 22 Pea naʻe ʻalu hifo ʻa e Laumālie Māʻoniʻoni ʻi ha anga fakaesino ʻo hangē ko ha lupe kiate ia, pea naʻe ʻalu mai ha leʻo mei he langi, ʻo pehē, Ko koe hoku ʻAlo ʻofeina; ʻiate koe kuo ou fiefia lahi.
Luke 3:21-22
ʻI Heʻene papitaiso, naʻe pani ʻa Sīsū ʻe he Laumālie Māʻoniʻoni pea tala fakahāhā ko e ʻAlo ʻo e ʻOtua, ʻo fakaʻilongaʻi ʻa e kamataʻanga ʻo ʻEne ngāue fakaemāmani ko e "Mīsaia ko e Pilinisi". Ko e meʻa ko ʻeni ʻoku fehoanaki lelei mo e ngataʻanga ʻo e uike fakakikite ʻe 69 (483 taʻu) mei he tuʻutuʻuni ke toe langa ʻa Selūsalema.
ʻOku hokohoko atu ʻa e kikite, ʻo fakaikiiki ʻa e feilaulau fakaʻosi ʻa e Mīsaia.
26 Pea hili ʻa e uike ʻe onongofulu mā ua ʻe motuhi ai ʻa e Mīsaia, kae ʻikai maʻana pē: pea ko e kakai ʻo e pilinisi ʻe hoko mai te nau fakaʻauha ʻa e kolo mo e faletapu; pea ko hono ngataʻanga ʻe hoko ia ʻi ha lōmaki, pea ʻo aʻu ki he ngataʻanga ʻo e tau kuo tuʻutuʻuni ʻa e fakaʻauha.
Taniela 9:26
Fakatokangaʻi ʻoku pehē "hili ʻa e uike ʻe onongofulu mā ua" (ʻa ia ko hono ʻuhinga hili ʻa e uike ʻe 69, he ko e uike ʻe 7 naʻe maʻa e langa foʻou). Ko e "Mīsaia ʻe motuhi, kae ʻikai maʻana pē". Ko ha kikite mahino ʻeni ki he tutuki ʻo Sīsū. Naʻe mate ia, ʻikai maʻa ʻEne ngaahi angahala pē, ka maʻatautolu. Ko Hono mate ko ha ngāue feilaulau maʻa e faʻahinga ʻo e tangata.
Hili ko ia, ʻoku tokangaʻi ʻe he kikite ʻa e uike fakaʻosi ʻo e uike ʻe 70:
27 Pea te ne fakapapauʻi ʻa e fuakava mo e tokolahi ʻi he uike ʻe taha: pea ʻi he lotolotonga ʻo e uike te ne fakangata ai ʻa e feilaulau mo e foaki, pea koeʻuhi ko e lahi ʻo e ngaahi meʻa fakalielia te ne fakaʻauha ia, ʻo aʻu ki hono fakaʻosi, pea ko ia kuo tuʻutuʻuni ʻe lilingi ia ki he fakaʻauha.
Taniela 9:27
Ko e Mīsaia ʻe "fakapapauʻi ʻa e fuakava mo e tokolahi ʻi he uike ʻe taha"—ʻoku ʻuhinga ʻeni ki he taʻu fakaʻosi ʻe fitu ʻo e kikite uike ʻe 70. Lolotonga ʻa e taimi ko ʻeni, naʻe ngāue ʻa Sīsū ʻi he taʻu ʻe tolu mo e konga, pea hili ʻEne ʻohake, naʻe hokohoko atu ʻEne kau ākonga ʻo malangaʻi ʻa e ongoongolelei ki he puleʻanga Siu ʻi ha toe taʻu ʻe tolu mo e konga, ʻo fakapapauʻi ʻa e fuakava ʻa e ʻOtua mo kinautolu.
Ko e mahuʻinga taha, ʻoku pehē ʻe he Taniela 9:27 "ʻi he lotolotonga ʻo e uike te ne fakangata ai ʻa e feilaulau mo e foaki". ʻOku fakahinohino ʻeni ki he lotolotonga tonu ʻo e uike fakakikite fakaʻosi ko ia. Hili ʻa e taʻu ʻe tolu mo e konga ʻi he uike ko ia, naʻe "motuhi" ʻa e Mīsaia. ʻI he kalanga ʻa Sīsū ʻi he kolosi,
30 Ko ia ʻi he maʻu ʻe Sīsū ʻa e vinika, naʻa ne pehē, Kuo ngata: pea naʻa ne punou hifo hono ʻulu, ʻo tukuange atu hono laumālie.
Sione 19:30
ʻI he momeniti ko ia, naʻe haeua ʻa e puipui ʻi he temipale mei ʻolunga ki lalo (Mātiu 27:51), ʻo fakaʻilongaʻi ai kuo mole hono ʻuhinga ʻo e founga feilaulau fakamaama, mo hono ngaahi feilaulau manu mo e foaki. Ko Sīsū, ko e Lami ʻo e ʻOtua, kuo Ne foaki ʻa e feilaulau fakaʻosi, ʻo fakataʻeʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi feilaulau kehe kotoa pē. Naʻe fakatupunga moʻoni ʻe Hono mate ke "fakangata ʻa e feilaulau mo e foaki".
Ko e kikite uike ʻe 70 ʻo Taniela 9 ko ha fakamoʻoni fakaofo ia ki he taimi totonu ʻa e ʻOtua mo ʻEne palani fakamoʻui taʻeueʻia ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi. Ko e fakaikiiki kotoa pē, mei he taimi ʻo Hono pani ki Hono mate feilaulau, naʻe tomuʻa tala ia ʻi he ngaahi senituli ki muʻa. Ko e uike ʻe 70 ko ʻeni, neongo ia, ʻoku ʻikai ko ha kikite tuʻu-taha. ʻOku motuhi moʻoni ia mei ha taimi-tēpile fakakikite lahi ange, ko e ʻaho ʻe 2300, ʻa ia naʻe fakaeʻa foki ʻe Keapieli kia Taniela. ʻI heʻetau ako hono hokó, te tau ʻemiʻemi ʻa e vahaʻataimi fakakikite lahi ange ko ʻeni mo hono mahuʻinga kiate kitautolu he ʻaho ni.
Test your understanding of this lesson.
1. Fakatatau kia Taniela 9:25 pea mo e konga ako, ko e hā e meʻa naʻe hoko ʻoku fakaʻilongaʻi ai e kamataʻanga taʻehanohano ʻo e kikite uike ʻe 70?
2. Ko e tuʻutuʻuni fakafolofola fēfē, ʻo hangē ko ia naʻe fakaʻilongaʻi ʻi he lēsoni, naʻe ʻomi ai e kamataʻanga pau ki he kikite uike ʻe 70, pea naʻe fakahoko ia ʻi he taʻu fēfē?
3. Ko e uike fakakikite ʻe fiha, ʻo fakakatoa ʻi he ngaahi taʻu, naʻe pau ke hoko mei he fekau ke toe langa ʻa Selusalema ʻo aʻu ki he Mīsaia ko e Pilinisi, fakatatau kia Taniela 9:25?
4. Ko e hā e meʻa mahuʻinga naʻe hoko ʻi he moʻui ʻa Sīsū, ʻi he 27 T.A., ʻoku fakaʻilongaʻi ʻi he lēsoni ko ʻEne pani mo hono fakanofo fakalelei ko e Mīsaia ko e Pilinisi?
5. Ko e hā ʻoku ʻuhinga ki ai ʻa e foʻi lea 'Mīsaia', ʻo hangē ko ia naʻe fakamatalaʻi ʻi he lēsoni, ʻi he tuʻunga ʻo e pani ʻa Sīsū?
6. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he lēsoni ʻi he ngaahi fika fakakikite ki he ngaahi kikite ʻa Taniela, ko e ʻaho fakakikite ʻe taha ʻoku tatau ia mo ha taʻu moʻoni.
7. ʻOku kikiteʻi ʻe Taniela 9:26 ʻe hili ʻa e uike ʻe 62 (hili e ʻuluaki 7), ʻe 'motuʻi ʻa e Mīsaia maʻana pē'.