Evangefy

ʻAho Fakalelei: Ko ha Malumalu ʻo e Moʻoni ʻe Hoko Mai

Ko e Potu Toputapu Fakalangi mo Hono Fakamaʻa • tonga • ~10 min

ʻAho Fakalelei: Ko ha Malumalu ʻo e Moʻoni ʻe Hoko Mai

Talitali fiefia mai ki heʻetau ako ʻi heʻetau hokohoko atu hono fakaava ʻo e palani taʻengata ʻo e ʻOtua! ʻI he ʻaho ní, te tau fakavave atu ki ha taha ʻo e ngaahi ʻaho mahuʻinga mo fakaʻofoʻofa taha ʻi he tohi kalenitā ʻo ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá: ko e ʻAho ʻo e Fakaleleí. Ko e ʻaho makehe ko ʻení, ʻoku ʻiloa ko e Yom Kippur, naʻe ʻikai ko ha katoanga pē ia ʻe taha; ko ha ouau loloto ia naʻe fokotuʻutuʻu ʻe he ʻOtua ke akoʻi ki hono kakai ʻa e natula mamafa ʻo e angahalá, ko e fiemaʻu ʻo e fakaleleí, mo Hono palani lāngilangiʻia ki he fakamaʻa fakaʻosí. ʻI heʻetau fakatotolo ki hono ngaahi fakaikiikí, te tau sio ai ki he founga naʻe ʻuhinga atu ai ʻa e ʻata fakalotu ko ʻení ki ha ngāue lahi ange mo fakaʻosi ʻo e fakalelei naʻe fakahoko ʻe hotau Taulaʻeiki Lahi, ko Sīsū Kalaisi, ʻi he fale tapu fakahēvaní.

Ko e Fakaʻofoʻofa ʻo e ʻAho ʻo e Fakalelei Fakaemāmaní

Sioloto atu ki ha ʻaho ʻoku ʻikai tatau mo ha toe ʻaho ʻi ʻIsileli, ko ha ʻaho ʻo e fakakaukau loloto mo e loto-fakatōkilalo. Naʻe fekau ʻe he ʻOtua ki Hono kakai ke nau tauhi ʻa e ʻaho ko ʻení mo e mamafa lahi taha. Ko ha taimi ia ki he fakamaʻa fakalaumālie fakafoʻituitui mo fakakātoa.

Pea ko e tuʻutuʻuni taʻengata eni kiate kimoutolu, ko e ʻaho hono hongofulu ʻo e māhina hono fitú, te mou fakavaivaiʻi homou laumālié, pea ʻoua ʻe fai ha ngāue ʻe taha, pe ko ha taha ʻo homou fonuá, pe ko ha muli ʻoku nofo mo kimoutolu:
He ko e ʻaho ko ia te fai ai ʻe he taulaʻeikí ha fakalelei kiate kimoutolu, ke fakamaʻa kimoutolu, koeʻuhi ke mou maʻa mei homou angahala kotoa pē ʻi he ʻao ʻo Sihová.

Lēvītiko 16:29-30

Ko e kupuʻi lea "fakavaivaiʻi homou laumālie" naʻe ʻuhinga ia ki he ʻaukai, fakatomalá, mo ha ongoʻi loto-fakatōkilalo loloto ʻi he ʻao ʻo e ʻOtuá. Ko ha fakamoʻoni ia ʻo ʻenau angahalá pea mo ʻenau falala kakato ki he tokonaki ʻa e ʻOtua ki he fakamolemolé mo e fakamaʻá. Ko e taumuʻa tonu ʻo e ʻaho ko ʻení ko e fakalelei, ke fakamaʻa ʻa e kakaí mei heʻenau angahala kotoa pē. Naʻe ʻikai ko ha ouau fakaefakaʻilonga pē ʻeni; ko ha ngāue ia naʻe fokotuʻutuʻu fakalangi ke toe fakafoki honau vahaʻangatae mo ha ʻOtua māʻoniʻoni. Ka ʻikai ʻa e fakamaʻa fakataʻu ko ʻení, ko e kavenga ʻo e angahala ʻoku teʻeki fakahaaʻi mo teʻeki fakaleleí te ne hokohoko atu hono fakamavaheʻi kinautolu mei he ʻEikí.

Ko e Ngāue Makehe ʻa e Taulaʻeiki Lahí mo e Fakamaʻa ʻo e Fale Tapú

ʻI he ʻaho ko ʻení, naʻe fakahoko ʻe he taulaʻeiki lahí ha ngaahi ouau faingataʻa, ʻo hū ki he konga tapu taha ʻo e fale tapú, ko e Potu Toputapu Tahá, ʻa ia naʻe tapui ia ke ʻoua naʻá ne hū ki ai ʻi ha toe taimi kehe. Ko ʻene ngāué naʻe mahuʻinga, ʻikai ngata pē ki he kakaí, ka ki he fale tapú pē ʻe ia.

Pea te ne fai ha fakalelei ki he fale tapu māʻoniʻoní, pea te ne fai ha fakalelei ki he tēniti ʻo e fakatahaʻangá, pea ki he ʻōlitá, pea te ne fai ha fakalelei ki he kau taulaʻeikí, pea ki he kakai kotoa pē ʻo e fakatahaʻangá.
Pea ko e tuʻutuʻuni taʻengata eni kiate kimoutolu, ke fai ha fakalelei ki he fānau ʻa ʻIsilelí koeʻuhi ko ʻenau angahala kotoa pē ʻo tuʻo taha ʻi he taʻu. Pea naʻá ne fai ʻo hangē ko ia naʻe fekau ʻe Sihova kia Mōsesé.

Lēvītiko 16:33-34

Fakatokangaʻi ʻa e lahi ʻo e fakalelei ko ʻení. Naʻe ʻikai ngata pē ia ki he fakafoʻituituí, ka ki he fale tapú, ko e tēniti, mo e ʻōlitá. Naʻe anga fēfē ha nofo ʻa ha ʻOtua māʻoniʻoni ʻi he lotolotonga ʻo ha kakai angahala? ʻI he fakahaaʻi ʻo e ngaahi angahala ʻi he lolotonga ʻo e taʻú, naʻe fakaʻilongaʻi ia ki he fale tapú ʻo fakafou ʻi he toto ʻo e ngaahi feilaulaú. Ko e ʻAho ʻo e Fakaleleí ko e taimi fakataʻu, fakaʻofoʻofa ia naʻe fakamaʻa ai ʻa e fale tapú mei he ngaahi ʻuli ko ʻeni kuo tanaki fakatahá. Ko ha ʻaho ia ʻo e fakamaau naʻe fakamoʻoniʻi ai ʻa e tuʻunga ʻo e fakatahaʻangá mo e ʻOtua ʻo fakafou ʻi he ngāue ʻo e fakaleleí.

Ko Kalaisi, Ko Hotau Feilaulau Fakalelei Fakaʻosí

Ko e ʻAho ʻo e Fakalelei fakaemāmani, mo hono ngaahi ouau faingataʻa mo e ngaahi feilaulau manú, ko ha lēsoni fakafika mālohi ia, ko ha "ʻata" ʻoku ʻuhinga ki he moʻoni fakaʻosi ʻo e ngāue ʻa Kalaisí. ʻOku fakahā ʻe he Fuakava Foʻoú ko Sīsū ʻa e fakakakato ʻo e ngaahi ʻata mo e fakaʻilonga ko ʻení kotoa.

He ko e Lao ʻi heʻene maʻu ha ʻata ʻo e ngaahi meʻa lelei ʻe hoko, pea ʻikai ko e fakaʻaliʻali moʻoni ʻo e ngaahi meʻá, ʻe ʻikai lava ʻe he ngaahi feilaulau ko ia ʻoku nau fai ʻi he taʻu kotoa pē ʻo hokohoko atu ʻo fakahaohaoa ʻa e kau hū mai ki aí.

Hepelū 10:1

Ko e toe fakahoko fakataʻu ʻo e ʻAho ʻo e Fakalelei fakaemāmaní naʻe fakahā ai naʻe ʻikai fakaʻosi ʻene ngāué. Ka ko e feilaulau ʻa Kalaisí naʻe kehe ia. Ko ha ngāue ia "tuʻo taha ki he kotoa" naʻe fakahoko ai ʻa e huhuʻi taʻengata.

Ka ko Kalaisi ʻi heʻene hoko mai ko e Taulaʻeiki Lahi ʻo e ngaahi meʻa lelei ʻe hoko mai, ʻo fakafou ʻi ha tēniti lahi ange mo haohaoa, ʻoku ʻikai ngaohi ʻe he nima, ʻa ia, ʻoku ʻikai mei he langa ko ʻení;
Pea ʻikai foki ʻaki ʻa e toto ʻo e kosi mo e fanga kiʻi pulu, ka ʻaki hono toto pē ʻoʻona naʻá ne hū tuʻo taha ki he potu tapú, ʻo maʻu ai ʻa e huhuʻi taʻengata maʻatautolu.

Hepelū 9:11-12

Ko Sīsū, hotau Taulaʻeiki Lahi, naʻá ne hū ki he fale tapu fakahēvaní ʻaki hono toto pē ʻoʻona, ʻo tokonaki mai ʻa e fakalelei haohaoa mo kakato ki heʻetau ngaahi angahalá. Ko Ia ʻa e "fakaleleiʻanga" fakaʻosi – ko e founga ʻoku fakafiemālieʻi ai ʻa e houhau māʻoniʻoni ʻa e ʻOtua ki he angahalá, ʻo fakafeʻungaʻi ai ʻa e fakamolemolé.

ʻA ia kuo fokotuʻu ʻe he ʻOtua ko ha fakaleleiʻanga ʻo fakafou ʻi he tui ki hono totó, ke fakahā hono māʻoniʻoní ki he fakamolemole ʻo e ngaahi angahala kuo hili, ʻo fakafou ʻi he kātaki fuoloa ʻa e ʻOtuá;
Ke fakahā, ʻoku ou pehē, ʻi he taimi ko ʻení hono māʻoniʻoní: koeʻuhi ke ne hoko ʻo totonu, pea ko e fakatonuhiaʻi ʻo ia ʻoku tui kia Sīsuú.

Loma 3:25-26

ʻO fakafou ʻi he pekia ʻa Kalaisi ʻi he kolosí, naʻe fakahā ai ʻe he ʻOtua Hono māʻoniʻoni haohaoá. ʻOkú Ne totonu, ʻo ʻuhinga ko e pau ke Ne tauteaʻi ʻa e angahalá, ka ʻokú Ne toe hoko foki ko e Fakatonuhiaʻi, ʻo ʻuhinga ʻe lava ke Ne fakatonuhiaʻi ʻa kinautolu ʻoku tui kia Sīsuú. Naʻe fiemaʻu maʻu pē ʻa e lilingi toto ki he fakamolemole ʻo e ngaahi angahalá, ʻi he ʻata mo e moʻoni:

Pea ko e meimei meʻa kotoa pē ʻoku fakamaʻa ʻe he lao ʻaki ʻa e toto; pea ka ʻikai ha lilingi toto ʻoku ʻikai ha fakamolemole.

Hepelū 9:22

Ko e feilaulau ʻa Kalaisí ʻoku tokonaki mai ai ʻa e fakamaʻa haohaoa, tuʻo taha ki he kotoa ʻa ia naʻe lava pē ʻe he ngaahi ouau fakaemāmaní ke fakaʻilongaʻi. Ko ʻEne ngāue ʻi hēvaní ko e fakakakato ia ʻo e ʻAho ʻo e Fakaleleí, ʻo feʻunga mo e angahalá ʻo kakato pea taʻengata.

ʻA ia ko e ʻata ʻo e ngaahi meʻa ʻe hoko mai; ka ko e sinó ko Kalaisi.

Kolose 2:17

Ko e ʻAho ʻo e Fakalelei fakaemāmaní ko ha fakaʻaliʻali fakataʻu, makehe ia ʻo e palani ʻa e ʻOtua ke fakaʻosi hono toʻo ʻo e angahala mei he ʻunivēsí pea toe fakafoki ʻa e feongoongoi haohaoá. Naʻe ʻuhinga atu ia ki he konga fakaʻosi ʻo e ngāue fakalelei ʻa Kalaisi ʻi he fale tapu fakahēvaní, ʻa ia ʻokú Ne fakaʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi ʻulungaanga lelei ʻo ʻEne feilaulau ke fakaʻosi mo kakato hono toʻo ʻa e ila mo e lekooti ʻo e angahalá.

ʻA ia ko e finangalo ʻo ia ʻoku tau fakamaʻoniʻoniʻi ʻo fakafou ʻi he foaki ʻo e sino ʻo Sīsū Kalaisi tuʻo taha ki he kotoa.

Hepelū 10:10

He ʻaki ʻa e feilaulau ʻe taha kuó ne fakahaohaoa taʻengata ʻa kinautolu kuo fakamaʻoniʻoniʻí.

Hepelū 10:14

Ngaahi Fekau Fakaʻata

  1. Ko e hā ʻoku akoʻi mai ʻe he fekau ke "fakavaivaiʻi homou laumālie" ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí kiate kitautolu fekauʻaki mo ʻetau fakakaukau ki he angahalá mo e māʻoniʻoni ʻa e ʻOtua ʻi he ʻaho ní?
  2. ʻOku anga fēfē hono fakalahi ʻe he fakamaʻa kakato ʻo e fale tapú ʻi he ʻAho ʻo e Fakaleleí (Lēvītiko 16:33-34) ʻetau mahino ki he ngāue ʻa e ʻOtua ʻi hono feʻunga mo e angahalá?
  3. Lau ʻa e Loma 3:25-26 ʻo toe. ʻOku anga fēfē hono fakahā ʻe he fatongia ʻo Kalaisi ko e "fakaleleiʻanga" ʻo fakafou ʻi hono totó ʻa e fakamaau totonu ʻa e ʻOtua mo ʻEne ʻaloʻofa?
  4. ʻI he fakakaukau ko e ʻAho ʻo e Fakalelei fakaemāmaní ko ha "ʻata" ia (Hepelū 10:1, Kolose 2:17), ko e hā e fakafiemālie mo e fakapapau ʻokú ke maʻu ʻi he ʻiloʻi ko e ngāue fakahēvani ʻa Kalaisí ko e moʻoni fakaʻosi ia?
  5. Ko e hā hono ʻuhinga kiate koe fakafoʻituitui kuo "maʻu ʻe Kalaisi ʻa e huhuʻi taʻengata" (Hepelū 9:12) ʻo fakafou ʻi hono toto pē ʻoʻona?

Fakamatala Fakaʻosi

Ko e ʻAho ʻo e Fakalelei fakaemāmaní ko ha meʻa fakataʻu loloto mo fakaʻofoʻofa ia ʻi ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá, ko ha ʻaho ʻo e fakamaau mo e fakamaʻa mei he angahalá. Ko e konga kotoa pē ʻo hono ouau faingataʻá, mei he "fakavaivaiʻi ʻo e laumālie" ki he ngāue fakalelei kakato ʻa e taulaʻeiki lahi ki he fale tapú mo e kakaí, naʻe hoko ia ko ha kikite mālohi. Naʻe ʻuhinga atu ia ki ha ngāue fakalelei lahi ange, fakaʻosi ʻi hēvani, ʻa ia ko Sīsū Kalaisi, hotau Taulaʻeiki Lahi haohaoa, naʻá ne hū ki ai ʻaki hono toto kuo lilingi pē ʻoʻona. ʻO fakafou ʻi heʻene feilaulaú, naʻá ne hoko ai ko e fakaleleiʻanga fakaʻosi ki heʻetau ngaahi angahalá, ʻo fakahā ʻa e māʻoniʻoni ʻa e ʻOtua pea tokonaki mai ʻa e huhuʻi taʻengata. Ko e ngaahi ʻata ʻo e kuongá kuo nau maʻu he taimí ni honau fakakakato lāngilangiʻia ʻi he ngāue hokohoko, fakahaohaoa ʻa hotau Fakamoʻuí ʻi he fale tapu fakahēvaní, ʻo fakapapauʻi mai kiate kitautolu ʻa e fakamaʻa kakato mo e fakalelei mo e ʻOtua.

Lesson Quiz

Test your understanding of this lesson.

1. 'E fakatatau ki he Livitiko 16:30, ko e hā hono taumu'a tefito 'o e 'Aho 'o e Fakalelei ki he kakai 'o 'Isileli?

2. Ko hai na'e ngofua ke hū ki he Potu Toputapu Taha 'i he 'Aho 'o e Fakalelei, pea 'i he ngaahi tu'unga fēfē?

3. Ko e hā na'e 'uhinga ki ai 'a e kupu'i lea 'fakato'ilalo'i homou laumālie' ki he kau 'Isileli 'i he 'Aho 'o e Fakalelei, 'o hangē ko ia 'oku lave ki ai 'i he Livitiko 16:29?

4. Ki he feilaulau angahala 'a e kakai 'i he 'Aho 'o e Fakalelei, ko e hā na'e hoko ki he kosi 'e ua na'e fakanofo 'aki 'a e ngaahi lulu?

5. 'Oku fakamatala'i 'e he lēsoni 'a e 'Aho 'o e Fakalelei ko ha 'malumalu fakaekikite' 'oku fakahā ki he mo'oni fēfē 'o e kaha'u?

6. Ko e 'Aho 'o e Fakalelei na'e kau pē ia ki he fakamolemole, kae 'ikai ko ha fakama'a loloto, 'osi mei he angahala.

7. 'I he ngāue 'o e potu toputapu fakamāmani, na'e fakahū fakaefaka'ilonga 'a e angahala ki he potu toputapu tonu, 'o fiema'u ai ha fakama'a fakata'u.